خیلی عالی است خداوند توفیق دهد
در مقالات جوملا سه شنبه, 08 دسامبر 2015 12:32
:o;):p:o:):D:o:(;):(:p:o:D:):):D:o:o:p:(:(;);):(:(:p:o:D:):D:D:o:o:p:p:(:(;););):(:(:p:o:D:D:D:D:D:)...
در مقالات جوملا سه شنبه, 16 دسامبر 2014 07:57
سلام دوست عزیز از عکسهای زیبایت خوشم آمد لطفا اگر از فل...
در مقالات جوملا پنج شنبه, 03 جولای 2014 18:18
محمدعلی{سخایی} posted a comment in تصاویر 1
بسیارعالی است خوشم امد
در مقالات جوملا پنج شنبه, 27 مارس 2014 19:50
فعالیت های خوبی داشته اید امید واریم در آینده کار ها و ف
در مقالات جوملا سه شنبه, 17 سبتامبر 2013 18:45
السلام علیک یا ابا عبدالله الحسین (ع). کربلا آرزوی ماست خدایا برسان.
به حول و قوه پرودگار و توجه خاص جضرت ولی عصر (عجج) مسجد جامعع، حوزه علمیه و مرکز فرهنگی تحقیقاتی سرور کائنات (ص) واقع در غرب کابل جاده شهید مزاری-سرگ بیست متره -شهرک عرفانی به بار نشسته و به تاریخ 1396/9/15 مراسم افتتاحیه آن برگزار گردیده و هم اکنون تعداد 200 نفر متعلم و 10 نفر استاد در آن مشغول تعلیم و تعلم است.
بیرق پر افتخار کشور جمهوری اسلامی افغانستان
مسجد و مدرسۀ علمیه محمدیه (ص) واقع در غزنی قلعۀ امیر محمد

اصیل و بدیل در انواع ششگانه دیه از منظر فقه اسلامی
محمد ظاهر محمدی
چکیده:
واکاوی، غور و بررسی فقهی شش طایفه روایت در منابع فقهی، در مورد اصیل و بدیل بودن گونه‌های دیه، نشان داد که، فقط دینار اصیل و بقیة موارد بدیل و جایگزین هستند، زیرا اختلافِ تعداد روایات، نشان می‌دهد که صدور هر طایفه‌ای از روایات، ناظر به موجودیت کالاهای خاصی در زمان و مکان خاصی، بوده است و اکثر آن‌ها در مقام بیان اصیل و بدیل نبوده‌اند، در این میان تنها روایتی که از نظر سند صحیح و از نظر دلالت قرائنِی برای در مقام بیان بودن اصیل و بدیل در آن وجود دارد، روایت دینار است، در این روایت امام صادق(ع) می‌فرماید: امام علی(ع) مستمراً می‌فرمود دیه، دینار و بقیه قیمت است، مضافا این‌که در هیچ یک ازطوایف روایات دیگر، به جز همین روایت قرائنی که ناظر به بیان اصیل و بدیل باشد، به این وضوحی وجود ندارد. در نتیجه از نظر روایات دینار اصیل و معیار سنجش و بقیه بدیل وقیمت است.


واژگان کلیدی: دیه، درهم، دینار، اصیل و جایگزین
 
 مقدمه:
یکی از احکام مهم حقوق کیفری اسلام، ضمان جنایت است، جنایت اگر عمدی باشد، فرد جانی در صورت امکان، قصاص و در غیر آن، ملزم به پرداخت دیه می‌شود، در قرآن کریم راجع  به جزئیات و بیان مقادیر آن پرداخته نشده است، اما در مورد اصل مشروعیت آن، می‌فرماید:: «وَ ما كانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلّا خَطَأً وَ مَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَ دِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلىٰ أَهْلِهِ إِلّا أَنْ يَصَّدَّقُوا». (نساء 92). «هیچ فرد با ایمانی مجاز نیست که مؤمنی را به قتل برساند، مگر این‌که این کار از روی خطا و اشتباه از او سرزند، کسی که مؤمنی را از روی خطا به قتل برساند، باید یک برده مؤمن را آزاد کند و دیه به کسان وی بپردازد؛ مگر این که آن‌ها دیه را ببخشند».
 با توجه به این آیه شریفه در اصل مشروعیت دیه سخنی نیست، اما از آن‌جایی که قرآن به جزئیات و مقادیر آن نپرداخته است،  لزوماً باید به روایات که مبین و مفسر قرآن هستند، متمسک شده و جزئیات احکام و مقادیر آن را کشف و استنباط نمود، در باب دیه، طوائف زیادی از روایات وارد شده است و فقهای اسلامی اعم از شیعه و سنی، هردو گروه برداشت‌ها  و استنباطات خود را از این روایات بیان کرده‌اند، مشهور فقهای شیعه معتقدند که دیه شش نوع است و جانی در پرداخت هر کدام از این شش نوع، مخیر می‌باشد؛ بگونه‌ای که هرکدام را که وی انتخاب و پرداخت کند، مجزی می‌باشد، زیرا هرکدام بنفسه به صورت مستقل و در عرض همدیگر قرار دارد و اصل در دیه می‌باشد.
 اما مشهور فقهای اهل سنت معتقدند که شتر اصل در دیه و بقیه بدیل و جایگزین می‌باشند، یعنی اگر متعهد شتر داشته باشد، باید آن را پرداخت نماید، و در غیرآن می‌تواند یکی از اقلام دیگر را به عنوان بدیل و جایگزین پرداخت نماید، ولی امروزه هردو برداشت مواجه به چالش می‌باشد، و عقل سلیم هیچ فردی آن‌ها را بر نمی‌تابد و می‌طلبد که غور و واکاوی بیشتری  پیرامون مسأله نمود، تا حکم متناسب را استنباط کرد، از این رو لازم است که در یک واکاوی جدید طرح مساله کرد و روایات باب را دلالة و سنداً مورد بررسی قرار داد.


2) طرح مسأله
بحث و بررسی اصل و جایگزین، در گونه‌های دیه، با این سؤال آغاز می‌شود که، آیا گونه‌های ششگانة دیه، همه اصیل می‌باشند؟ و پرداخت کننده در انتخاب هرکدام صاحب اختیار است. و یا این‌که یکی و یا بیشتر، از انواع ششگانه، اصیل و بقیه، جایگزین و در طول آن هستند و با نبود اصیل نوبت به جایگزین می‌رسد.
پرسش دیگر این است که  اگر همة گونه‌ها، اصیل و یا یکی اصیل و بقیه، جایگزین باشند، امروزه که آثار آن در پرداخت دیه، نتایج و ثمرات متفاوتی را در پی دارد، راهکار و راه حل عملی معقول برای دادگستری‌های کشورهای اسلامی که اجرای عادلانه احکام اسلامی را در اذهان عمومی تداعی کند، چیست؟ زیرا در صورتی که همه و یا برخی اصیل و بقیه بدیل باشند، قطعاً شخص پرداخت کننده، در این صورت همانی را انتخاب می‌کند که از ارزش کمتری برخوردار است، در گذشته اگر متعهد یکی را انتخاب می‌کرد، آثار متفاوتی را برای پرداخت کننده در پی نداشت، زیرا کالاهای ششگانه، ناهمگونی و تفاوت در ارزش را در پی نداشتند و نصاب هریک از نظر ارزشی، معادل با انواع دیگر بود، اما امروزه این چنین نیست؛ بلکه نصاب مشخص هریک با انواع دیگر تفاوت ارزشی فاحشی دارد و اجرای آن نه تنها برای دادگستری‌های کشورهای اسلامی، بلکه حتی برای دادگستری‌های یک کشور هم  از رویة واحدی برخوردار نخواهد، آنگاه اجراهای متفاوت یک حکم اسلامی، آثار مخرب بی‌عدالتی در احکام دین را در اذهان عمومی در پی خواهد داشت، به نظر می‌رسد که بوجود آمدن این معضل ناشی از عدم موضوع شناسی واستنباط درست حکم این مساله است، زیرا تا کنون بررسی دقیقتر با نگرش اصیل و بدیل پیرامون این مسأله صورت نگرفته است، تا پاسخ‌های صحیح سؤال‌های فوق به عنوان راهکار عملی، برای دادگستری‌ها اعلام گردد، از این رو لازم است که پژوهشی، برای رسیدن به هدف فوق در اطراف این مسائل صورت پذیرد.
3) اقوال در مسأله
3/1) اصل بودن همه شش نوع
3/1/1) مراد از اصل
مشهورقریب به اتفاق فقهای امامیه قائلند که همة شش نوع اصل در دیه هستند(منتظرى، 1429، ص: 38 ) اما اینکه مراد از اصل چیست؟ باهم اختلاف دارند، این اختلاف در سخنان مرحوم شیخ طوسی از طرفی و محقق صاحب شرائع از سوی دیگر مشاهده می‌شود که در ذیل به بیانات این دو بزرگوار پرداخته می‌شود:
3/1/1/1) قول محقق حلی
ایشان معتقدند که همة شش نوع هر کدام بنفسه اصل هستند و مراد از اصل در نزد وی این است که هرکدام از این شش نوع خود اصل و در عرض دیگری قرار دارد و بگونه‌ای نیست که یکی اصل و بقیه به ترتیب در طول آن به عنوان جایگزین و بدیل قرار داشته باشند؛ تا در هنگام باز پرداخت به مجنی علیه و یا وارث وی، نیاز به حصول توافق وی در پرداخت قسم خاص باشد و یا این که در صورت نایاب بودن نوع خاصی، نوبت به نوع دیگری برسد؛ بلکه جانی هنگام پرداخت، در انتخاب نوع آزاد است(محقق حلّى، 1408، ج 4/ 245 و 246).
3/1/1/2) قول شیخ طوسی
ایشان نیز معتقدند که هرنوع از این اقسام شش گانه خود بنفسه، اصل است و لی مراد از اصل در نزد ایشان این است که هریک از این شش نوع خود، دیه و در ازای نفس مقتول است؛ نه این که بدیل و جایگزین از دیه باشد، مثلاً به این صورت نیست که دیه یکی از این ها باشد و بقیه بدل و جایگزین و در قیمت همپا و هم ارزش با آن باشند، بلکه هرکدام به جای جان شخص مقتول است، بگونه‌ای که اگر هر کدام از این شش نوع در نزد جانی یافت شود، همان از وی اخذ می‌شود، مثلاً اگر جانی دارندة شتر باشد، شتر از وی اخذ می‌گردد و اگر شتر نداشته باشد، یکی از انواع دیگر که در نزد وی یافت می‌شود، از وی گرفته می‌شود، حال چه از نظر قیمت مساوی با شتر باشد و یا نباشد (شيخ طوسى، 1387، ج 7/ 118.ص: 81.).

3/1/2) نتایج مترتب بر مراد از اصل
اگر مراد از اصل قول صاحب شرائع باشد، نتیجة آن این است‌که جانی، در انتخاب هرکدام از انواع ششگانه، مخیر است؛ یعنی هر کدام از این شش نوع را که جانی، به مجنی‌علیه و یا وارث وی پرداخت کند، مجزی است. نکتة قابل ذکر در تجزیه و تحلیل  این قول که تخییر بین انواع است این است که، اگر ارزش و بهای مادی هریک از این انواع ششگانه مساوی باشند، تخییر معقول است؛ ولی امروزه که هرکدام نسبت به دیگری از نظر قیمت تفاوت فاحشی دارد، تخییر امر معقولی به نظر نمی‌رسد، زیرا هیچ قانونگذارعادی، اقدام به جعل چنین قانونی که اطراف تخییر تفاوت فاحشی نسبت به همدیگر داشته باشند، نمی‌کند، چه رسد به این که آن قانونگذار شارع حکیم باشد.  
اما اگر مراد از اصل قول مرحوم شیخ طوسی باشد نتیجة دیگری را به دنبال دارد و آن تعیین است، زیرا ایشان فرمودند، مراد از اصل این است که هرکدام از این شش نوع، خود دیه و در ازای نفس مجنی‌علیه است و با یافت شدن هر نوع در نزد جانی، همان نوع، علی التعیین، دیه است. در بررسی این قول گفته می‌شود که اگر شخص جانی، یکی از این انواع ششگانه را دارا باشد، و از سویی، همه را اصل فرض کنیم، التزام وی به پرداخت همان نوع موجود در نزد وی، درست است، اما اگر هیچ یکی از این انوع ششگانه در نزد وی موجود نباشد و با توجه به این که همه اصل در نظر گرفته شده است و از سویی امروزه هر کدام از نظر قیمت تفاوت فاحشی نسبت به بقیه دارد، سؤال این است که معادل کدام یکی را جانی به مجنی‌علیه پرداخت نماید؟ از آنجایی که قول به تخییر و تعیین هر دو مواجه با اشکال است، نمی‌توان به آن دو ملتزم شد و باید با مراجعه به ادله راهکار دیگری را پی‌جویی کرد.
3/2) اصل بودن شتر
مشهور فقهای اهل سنت(غيتابى حنفى، 1420، ج، 13، ص، 168. عمراني شافعي، 1421، ج، 11، ص 502)  و برخی از فقهای شیعه (منتظرى، 1429، ص: 38، سبزوارى، 1413، ص: 59. جمعى از پژوهشگران زير نظر شاهرودى،1423، ج‌3، ص: 71) می‌گویند از میان انواع ششگانة دیه، شتر، اصل و بقیه بدیل و جایگزین هستند، یعنی شتر اصل در دیه  قرار داده شده و سپس به انواع دیگر مثل درهم و دینار و گوسفند و... قیمت‌گذاری شده است. با معیار قرادادن شتر در یک نگاه بدوی، دو اشکال به نظر می‌رسد، اولاً این که شتر در بعض بلاد دنیا اصلاً یافت نمی‌شود، مضافاً این که شتر حیوان و حیوان بعضاً در معرض انقراض است. ثانیاً قیمت شتر از نظر کاهش و افزایش در نوسان شدید، قرار دارد، به هر حال قطع نظر از این اشکالات، فصل الخطاب در استنباط احکام شرعی دلالت ادله است که باید بررسی شود:
4) بررسی ادله
از آن‌جایی که اقوال در مسأله مواجه با مشکل می‌باشند و هیچ یک امروزه راهکار معقولی برای دادگستری‌های کشورهای اسلامی، نیستند، نیازمندیم که  هریک از روایات باب  را  از نظر دلالت و سند مورد بررسی قرار دهیم، تا به نتجة مطلوب که همانا یک راهکار عملی مطلوب و معقول است دست یابیم:
4/1) بررسی دلالت  شش طایفه از روایات باب
4/1/1) روایات دال بر اصیل بودن شتر در دیه
این طایفه، روایاتی هستند که دلالت می‌کنند، شتر، اصل در دیه است و بقیه به عنوان جایگزین اخذ می‌شوند. این دسته روایات عبارت از روایت سوم (حر عاملی، 1409، ج، ‌29، ص: 194)، روایت پنجم(همان، ص، 145)  ششم(همان)، دوازدهم( همان، ص، 197)، چهاردهم(همان، ص، 198) هستند. در روایت سوم، ابن سنان از امام صادق(ع) نقل می‌کند که همانا دیه صد شتر است. در روایت پنجم جمیل نیز از اما صادق(ع) روایت می‌کند که: دیه صد شتر است. در روایت ششم محمدبن مسلم و زرازه از امام صادق(ع) و یا امام باقر(ع) نقل می‌کنند که: دیه صد شتر می‌باشد. در روایت دوازدهم ابی بصیر نقل می‌کند که دیه صد شتر است. در روایت چهاردهم در وصیت پیامبر(ص) برای امیرالمؤمنین(ع) آمده است.... که عبدالمطلب صد شتر را برای دیه سنت‌گذاری کرد و اسلام هم آن را امضاء کرد. همان‌طوری که ملاحظه می‌شود، ظهور این چند روایت در دیه بودن شتر، بدیل بودن بقیه است.
4/1/2) روایات دال بر اصل بودن درهم و دینار
این دسته دلالت می‌کنند که درهم و دینار اصل در دیه هستند: و این روایات، روایت چهارم(همان، ص، 145) و پنجم(همان)  هستند. در روایت چهارم ابن ابی عمیر از جمیل بن دراج نقل می‌کند که ایشان گفت: دیه هزار دینار و ده هزار درهم است. در روایت پنجم حماد از امام صادق(ع) نقل می‌کند، که: دیه هزار دینار و ده هزار درهم است.
4/1/3) روایت دال بر اصل بودن دینار تنها
روایت دال بر اصل بودن دینار، روایت اول (همان، ص: 19) است که عبدالرحمن بن حجاج آن را از امام صادق(ع) نقل می‌کند، عبدالرحمن می‌گوید از امام صادق(ع) در مورد آنچه که ابن ابی لیلا روایت کرده بود پرسیدم، حضرت فرمود: علی(ع) مستمراً می‌فرمود: دیه هزار دینار است.
4/1/4) روایات دال برتخییر میان انواع
این دسته، روایات دوم(همان، ص: 194)، هفتم( همان، ص: 196)، نهم(همان)، دهم (همان، ص: 197‌) و سیزدهم(همان ص: 198) است. در روایت دوم ابی بصیراز امام صادق (ع) در مورد دیه سؤال می‌کند که حضرت می‌فرماید: دیه ده هزار نقره و هزار مثقال طلا و یک هزار گوسفند و دویست گاو می‌باشد. در روایت هفتم از امام صادق(ع) نقل شده است که: دیه، ده هزار درهم یا هزار دینار و یا صد شتر است. در روایت نهم ابن سنان از امام صادق(ع) روایت می‌کند که دیه دوازده هزار درهم و یا هزار دینار و یا صد شتر است. در روایت دهم عبدالله بن زراره از امام صادق (ع) روایت ‌می‌کند که دیه هزار دینار و یا دوازده هزار درهم و یا صد شتر است. و در روایت سیزدهم علاء بن فضیل از امام صادق(ع) نقل می‌کند که: دیه قتل خطأ صد شتر و یا هزار گوسفند و یا دوازده هزار درهم و یا هزار دینار است.


4/1/5) روایات دال بر اصل بودن شتر و بدیل بودن گوسفند
این روایات، روا یات شانزدهم (همان، ص: 200) و هفدهم(همان) است. در روایت شانزدهم معاویه بن وهب می‌گوید، از امام صادق (ع) درمورد دیة قتل عمد سؤال کردم حضرت فرمود: صد شتر نر است و اگر صد شترنر  نبود، بجای هر شتر بیست رأس گوسفند نر است. در روایت هفدهم ابی بصیر در مورد دیه  قتل عمد از امام (ع) سؤال می‌کند، امام  (ع) فرموده است، صد شتر نر مُسِّن است و اگر شتر نبود، بجای هر شتر، بیست رأس گوسفند نر بدهد.
 4/1/6) روایات دال بر اخذ متعارف در هرشهر
این روایات، روایت چهارم (همان  ص: 195) و نهم (همان، ص: 196) است. در روایت چهارم ابن ابی عمیر از جمیل بن دراج نقل می‌کند که وی در مورد دیه گفته است، از اصحاب حلل، حله، از اصحاب ابل، شتر، از اصحاب غنم، گوسفند، از اصحاب بقر، گاو اخذ می‌شود. در روایت نهم ابن سنان می‌گوید، از امام صادق(ع) شنیدم که حضرت می‌فرمود، کسی که مؤمنی را عمدا ًبکشد در برابر آن قصاص می‌شود، مگر این که اولیای مقتول راضی به اخذ دیه شوند و قاتل هم پرداخت دیه را بپذیرد، در این صورت، دیه، دوازده هزار درهم، یا هزار دینار، یا صد شتر است، یعنی اگر قاتل در سرزمینی است که دینار در آن جا یافت می‌شود، وی هزار دینار بپردازد و اگر در جایی است که شتر در آن موجود است، صد شتر بدهد و...
4/2) بررسی سندی طوایف ششگانه روایات
4/2/1) طایفه اول
دستة اول شامل روایت سوم، پنجم، ششم، دوازدهم و چهاردهم باب است، مدلول روایت سوم این است که دیه، شتر است و ورق و گوسفند قیمت آن است و سند این روایت هم صحیح است. مدلول روایت پنجم این است که دیه درهم، دینار و شتر است و سند آن نیز صحیح است. مفاد روایت ششم، این است که شتر، دیه است نه درهم و دینار و در سند آن یک ‌نفر مختلف فیه وجود دارد که اعتبار آن را مخدوش می‌کند. و روایت داوازدهم دلالت دارد که دیه، شتر و گاو است و قوچ، قیمت است. و در سند آن فرد مختلف فیه وجود دارد که اعتبار روایت را خدشه دار می‌کند. روایت چهاردهم میگوید که دیه شتر است، اما در سند آن یک نفر مجهول الحال و جود دارد که توثیق و تضعیف نشده است. در نتیجه روایات طایفه اول من حیث المجموع به رغم این که در بعضی آنها افراد مختلف فیه وجود دارند، دلالتشان بر اصل بودن شتر ظهور دارند.
4/2/2) طایفه دوم
طایفه دوم شامل روایت چهارم و پنجم باب است، قمست اول هردو روایت دلالت دارند، بر این که دیه، درهم و دینار هستند. اما قسمت آخر روایت چهارم می‌رساندکه اصحاب هر چیزی، همان را بدهد و قسمت آخر روایت روایت پنجم می‌گوید که شتر دیه است. این دو روایت به رغم ناهمخوانی متون آن‌ها از نظر سند نیز مشکل دارند، زیرا که در سند روایت چهارم فرد مختلف فیه وجود دارد و در سند روایت پنجم ابن ابی لیلا  که از قضات عامه است وجود دارد. نتیجه این که با این دو روایت نمی‌توان اصیل بودن درهم و دینار را ثابت کرد.
4/2/3) طایفه سوم
دستة سوم، روایت اول (حرعاملی، همان، ص: 193) باب است، در فقره اول این روایت ابن حجاج می‌گوید که از  ابن ابی لیلا شنیده بودم که: در جاهلیت دیه صد شتر بود و رسول خدا هم همان را تثبیت کرد و سپس هر کسی هرچه از گاو، گوسفند، درهم، دینار و حله داشت همان برای وی مقررشد. در ادامه وی می‌گوید در مورد آنچه از ابن ابی لیلا شنیده بودم آن‌را از امام صادق(ع) پرسیدم حضرت فرمود: که امام علی(ع) مداما میفرمود که: دیه هزار دینار است و قیمت هر دینار ده درهم است[و به حساب اینکه قیمت هردینار ده درهم است] اهل شهر ها [که صاحب درهم هستند] ده هزار درهم بدهند، اهل بادیه و صحرا که شتردار هستند، صد شتر بدهند، و اهل عراق دویست گاو و یا هزار گوسفند بدهند.
تفاوت آنچه که ابن حجاج در مورد اصل دیه از ابن ابی لیلا شنیده بود، با آنچه که امام صادق(ع) برای وی فرموده است، در این است که ابن ابی لیلا گفته بود، در جاهلیت [اصل] دیه صد شتر بود و پیامبر(ص) نیز همان را تثبیت کرد، یعنی [اصل] دیه را صد شتر قرار داد و سپس هرکسی هرچه داشت همان را برای وی[ به عنوان قیمت شتر) مقرر کرد. اما امام صادق(ع) برایش فرمود که امام علی(ع) مسمتراً می‌فرمود: [اصل] دیه هزار دنیار است و بقیه قیمت آن است و دلیل قیمت بودن بقیه، خود متن است که می‌فرماید، قیمت هر دینار ده درهم است[ بناءً کسی که قیمت می‌دهد اگر] اهل شهر  باشند[ که معمولاً شهر نشینان اهل پول هستند و پول رائج آن زمان درهم بوده است] ده هزار درهم و اهل بادیه و صحرا، صد شتر، و اهل عراق، دویست گاو و یا هزار گوسفند بدهند. در نتیجه این روایت با سند صحیح از حیث دلالت تصریح در اصل بودن دینار و بدیل بودن بقیه دارد.
4/2/4) طایفه چهارم
طایفة چهارم روایات، شامل روایت دوم(حر عاملی، همان ص: 194)، هفتم(همان، ص: 196) نهم(همان) دهم(همان، ص: 197‌) و سیزدهم(همان، ص: 198) است. روایت دوم ظهور در پنج نوع دارد که درهم، دینار، گوسفند، شتر و گاو باشد و روایت هفتم، نهم، دهم و سیزدهم  ظهور در درهم و دینار و شتر دارند، با این تفاوت که در سیزدهم گوسفند هم اضافه شده است و  سند نهم معتبر و در ادامه آن آمده است که هرکسی، هرچه دارد همان را بدهد. و لکن در سند دوم و هفتم،  دهم و سیزدهم، افراد مختلف فیه وجود دارد که اعتبار روایت را خدشه دار می‌کنند. حال به رغم چشم پوشی از این افراد و با اعتماد به روایت نهم که سند آن معتبر است، می‌توان گفت که این چند روایت ظهور در این چند نوع دارند، یعنی می‌شود این‌ها را به عنوان دیه پراخت نمود؛ اما این که این روایات تصریح کنند که هرکدام این ها اصل هستند و یا بدیل و قیمت، از این‌ها فهمیده نمی‌شود.
4/2/5) طایفه پنجم
طایفه پنجم روایت شانزدهم (همان، ص: 200) و هفدهم (همان) بودند، هر دو روایت متفقاً دلالت می‌کردند که با نبود شتر، جانی گوسفند بدهد، لکن با این تفاوت که سند روایت شانزدهم معتبر و در سلسلة سند روایت هفدهم سه نفر مختلف فیه وجود داشت، حال با پذیرفتن سند این دو حدیث، دلالت و ظهوری در تعیین گوسفند ندارند، زیرا دلالت لحن متن، تنویع را می‌رساند، یعنی اگر یک نوع که شتر است موجود نبود، نوع دیگر که گوسفند است اخذ شود. اما این که بگوید، کدام یکی اصل و دیگری بدیل و جایگزین است از این دو روایت استفاده نمی‌شود.


4/2/6) طایفه ششم
طایفه ششم روایت چهارم (همان، ص: 195) و نهم(همان، ص: 196) است، مدلول قسمت اول روایت چهارم و پنجم این است که دیه درهم و دینار است، اما مفاد قسمت آخر آن دو این است که هر کسی هر چه دارد، همان را بدهد. روایت چهارم سندش معتبر است اما در سلسله سند روایت نهم فرد مختلف فیه وجود دارد. این دو روایت هم لحن تنویع را دارند که بیانگر تسهیل است. یعنی از آنجایی که اکثر معاملات مردم با پول است و درهم و دینار هم نقش پول را داشته اند، در قدم اول اگر ممکن است جانی همان وجه رایج را که اکثراً استفاده می‌شود باید بپردازد، حال اگرپول موجود نبود، هرچه در دسترس جانی بود همان را بدهد.
خاتمه) جمع بندی و راهکار عملی و انتخاب رویّة واحد قضایی:
از  واکاوی در آثار فقها بدست آمد که فقیهان اسلامی، در این که کدام یک از گونه‌های دیه، اصیل و کدام بدلیل است، اقوال مختلفی را برگزیده‌اند، مشهور فقیهان امامیه (مكارم شيرازى، ناصر، 1427، ج‌1، ص: 405) قائل بودند که همة گونه‌ها، اصل هستند و جانی در انتخاب هرکدام هنگام پرداخت مخیر می‌باشد. مشهور علمای اهل سنت و برخی فقیهان فقه اهلبیت گفته بودند که، شتر اصل و بقیه انواع بدیل و جایگزین هستند، اما بررسی ادله نشان داد که تعداد زیاد از ادلة روایی، ظهور در اصیل بودن همة انواع دارند، چنانکه برخی ظهور در اصل بودن شتر و بدیل و جایگزین بودن بقیه، و برخی هم تصریح به اصل بودن دینار و قیمت بودن بقیه داشت.
حال به عنوان راهکار عملی و انتخاب رویّة واحد قضایی در کشورهای اسلامی می‌توان نظر داد که با بدست آوردن دو نوع دلالت نصی و ظهوری در روایات، نص بر ظهور مقدم است، و اصل بودن دینار (طلا) در دیه که برخی روایات بر آن تصریح دارد بر اصل بودن همة‌ انواع که تعداد از روایات بر آن ظهور دارند، واضح و روشن است، زیرا ظهور تعداد از روایات در همه و یا ظهور برخی در شتر، مجزی بودن همه و یا بعضی را به عنوان دیه در هنگام پرداخت می‌رسانند اما بیشتراز آن را دلالت ندارند که مثلاً کدام اصل و کدام بدیل است، اما ممکن است گفته شود، اگردینار اصل و بقیه بدیل است، چرا؟ اولاً در شرع فقط تعداد خاصی از کالا ها را نام برده است و ثانیا چرا نصاب معینی برای آن‌ها لحاظ وگفته شده است که جانی، صد شتر و... بدهد.
درجواب گفته می‌شود اینکه، در شرع تعداد از کالاها را نام برده است به خاطر این است که در آن زمان کالاهای مهم و اساسی، فقط همین اقلام بوده است و اِلا کالای خاصی به جز طلا موضوعیت نداشته است. اما این که نصاب معینی برای این اقلام لحاظ شده است، بدین خاطر است که حد نصاب هریک از اقلام بدیل، در آن زمان، از نظر ارزش برابر با اصل بوده است و حد نصاب معین موضوعیت نداشته است، شاهد بر این مطلب این است ‌که در بعضی از مقاطع تاریخی کالای بدیل مانند درهم که پول رائج بوده است، در برابر اصل، دوازده هزار درهم تعیین شده است. و این تفاوت و نوسان می‌رساند که دینار اصل بوده است، ولی فرض اصل بودن همة شش نوع با حکم تخییر در انتخاب هر کدام، زمانی معقول است که همه از ارزش مساوی برخوردار باشند، اما امروزه که تفاوت ارزش بین اقلام کالاهای یاد شده  بسیار فاحش است، تخییر(فاضل موحدى لنكرانى، 1425، ج‌1، ص: 523) در انتخاب هرکدم از روح قانونگذار عادی بدور است، چه رسد به قانونگذار حکیم که خدای متعال باشد.
بناء اگر امروزه همان هزار مثقال طلا را با عیار متوسطی که عرف همة دنیا به آن طلا بگویند، قانونگذارهای کشورهای اسلامی، اصل و معیار در دیه قرار دهند، عمل به مضمون روایت و راهکار عملی خوبی خواهد بود. زیرا شرع مقدس تعیین موضوع را به عرف واگذار کرده است.
نتیجه این که طبق این تحقیق، دینار(طلا) اصل و بقیة گونه‌ها به عنوان کالاهای اساسی بدیل و جایگزین هستند، بناء اگر کشورهای اسلامی با تعدد مذاهبی که دارند این معیار را بپذیرند، توحید رویّه قضایی، در تمام دادگستری‌های کشور اسلامی در یک حکم اسلامی بوجود خواهد آمد و اجرای همسان آن هیچگونه چالش‌های حقوق بشری و برون دینی را در پی نخواهد داشت. والحمد لله رب العالمین.

فهرست منابع و مآخذ
1.    جمعى از پژوهشگران زير نظر شاهرودى، سيد محمود هاشمى، 1423 ه‍ ق .موسوعة الفقه الإسلامي طبقا لمذهب أهل البيت عليهم السلام، 11 جلد، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل بيت عليهم السلام، قم، اول.
2.    حرّ عاملى، محمد بن حسن، 1409 ه‍ ق. وسائل الشيعة، 30 جلد، مؤسسه آل البيت عليهم السلام، قم، اول.
3.    حلّى، مقداد بن عبد الله سيورى، بیتا،  كنز العرفان في فقه القرآن - ترجمه، دو جلد، مترجم: بخشايشى، عبد الرحيم عقيقى، پاساژ قدس پلاك 111، قم، اول.
4.    زنجانى، سيد موسى شبيرى، 1419 ه‍ ق.كتاب نكاح (زنجانى)، 25 جلد، مؤسسه پژوهشى راى‌پرداز، قم، اول.
5.    سبزوارى، سيد عبد الأعلى، 1413 ه‍ ق. مهذّب الأحكام (للسبزواري)، 30 جلد، مؤسسه المنار - دفتر حضرت آية الله، قم، چهارم.
6.    شوشترى، سيد محمد حسن مرعشى،1427 ه‍ ق. ديدگاه‌هاى نو در حقوق، دو جلد، نشر ميزان، تهران،  دوم.
7.    صدوق، محمّد بن على بن بابويه، 1409 ه‍ ق. من لا يحضره الفقيه - ترجمه، 6 جلد، مترجم: غفارى، على اكبر، نشر صدوق، تهران، اول.
8.    طوسى، ابو جعفر، محمد بن حسن، 1387 ه‍ ق.المبسوط في فقه الإمامية، 8 جلد، المكتبة المرتضوية لإحياء الآثار الجعفرية، تهران، سوم.
9.    عمراني شافعي، يحيى بن أبي الخير بن سالم، 1421  هـ.ق. البيان في مذهب الإمام الشافعي، دار المنهاج – عدد الأجزاء: 13، اول.
10.    غيتابى حنفى، محمود،  1420، البناية شرح الهداية، دار الكتب العلمية - بيروت، لبنان، عدد الأجزاء: 13،  اول.
11.     فاضل لنکرانی موحدی، محمد،  1418 ه‍ ق. تفصيل الشريعة في شرح تحرير الوسيلة، مرکز فقهی ائمه اطهار علیهم السلام، اول.
12.    فاضل موحدى لنكرانى، محمد، بیتا، جامع المسائل (فارسى - فاضل)، دو جلد، انتشارات امير قلم، قم ، يازدهم.
13.    محقق حلّى، نجم الدين، جعفر بن حسن، 1408 ه‍ ق.شرائع الإسلام في مسائل الحلال و الحرام، 4 جلد، مؤسسه اسماعيليان، قم، دوم.
14.    مدنى كاشانى، حاج آقا رضا، 1408 ه‍ ق.كتاب الديات (للمدني الكاشاني)، در يك جلد، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، قم، اول.
15.    مرکز تحقیقات کامپیوتری نور، نرم افزار جامع درایه النور، نسخه 2/1.
16.    مكارم شيرازى، ناصر، 1427 ه‍ ق.استفتاءات جديد (مكارم)، 3 جلد، انتشارات مدرسه امام على بن ابى طالب عليهالسلام، قم  دوم.
17.    منتظرى، حسين على ، 1429 ه‍ ق. مجازات‌هاى اسلامى و حقوق بشر، در يك جلد،  دانش، قم، اول.
18.    منتظرى، حسين على، 1409 ه‍ ق.مبانى فقهى حكومت اسلامى، 8 جلد، مترجم: صلواتى، محمود و شكورى، ابو ال، مؤسسه كيهان، قم، اول.
19.    موسوى خمينى، سيد روح اللّه، بیتا، تحرير الوسيلة، مؤسسه مطبوعاتی دارالعلم، قم، اول.
20.    نجفى، صاحب الجواهر، محمد حسن، 1404 ه‍ ق.جواهر الكلام في شرح شرائع الإسلام، 43 جلد، دار إحياء التراث العربي، بيروت، هفتم.
21.     نراقى، مولى احمد بن محمد مهدى، 1425 ه‍ .ق.الحاشية على الروضة البهية (للنراقي) در يك جلد، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، قم، اول.
References:
A group of researchers under Shahroudi, Seyyed Mahmoud Hashemi, 1423 ah, encyclopedia of al-Fiqh al-Islami based on the teachings of ahl al-bayt (peace be upon him), 11 volumes, institute of encyclopedia of islamic jurisprudence on the religion of the ahl al-bayt (as), Qom, first.
Hor Amali, Muhammad ibn Hasan, 1409ah, Wasel al-shi'a, 30vol, institute of Alo al-bayt(peace be upon him), Qom, first.
Helli, Meghadad ibn Abdullah Siveri, no date, kanz al- erfan in feqh al-Quran, Translated, two volumes, translator: Bakhshayeshi, Abdolrahim Aghighi, Ghods Passage -11, Qom,first.
Zanjani, Seyyed Mosa Shabiri, 1419 ah, marriage book(Zanjani), 25 volumes, research institute of ray pardaz, Qom, first.
Sabzevari, Seyyed Abdul Ali, 1413ah, mohazzab al-ahkam (sabzevari), 30volumes, institute of al-menar, Ayatollah office, Qom, fourth.
Shooshtari, Seyyed Mohammad Hassan Marashi, 1427ah, A new approach to law, 2 volumes, mizan publication, Tehran, second.
Saduq, Muhammad bin Ali bin Babuyeh, 1409ah, man la yahzoroh al-faqhih, translated, six volumes, translator: Ghaffari, Ali Akbar, saduq publication, Tehran, first.
Tusi, Abu Ja'far, Mohammad ibn Hasan, 1387ah, Almabsuit in Fiqh al-Amamiyah, 8 volumes, mortazavi publication to revive Jaafari jurisprudence, Tehran, third.
Imran Shafei, Yahya ibn Abi al-Khair ibn Salim, 1421ah, al-bayan in Alamam al-Shafei's religion, dar al-menhaj, components numbers: 13, first.
Ghitabi Hanafi, Mahmoud, 1420, al-banayah sharh al-hedayah, dar al-kotob al-elmeyyah, Beirut, Lebanon, components numbers: 13, first.
Fazel Lankarani Movahedi, Mohammad, 1418ah, tafsil al-shariah in describing the tahrir al-vasilah, Islamic jurisprudential center of the Imams (as), first.
Fazel Lankarani Movahedi, Mohammad, no date, Comprehensive Al Masaleh(Persian- fazel), 2volumes, Amir galam publication, Qom, Eleventh.
Mohaqiq Heli, Njamddin, Ja'far ibn Hasan, 1408ah, sharae ah-islam in halal and haram problems, 4 volumes, Ismailian Institute, Qom, second.
Madani Kashani, Haj Agha Reza, 1408ah, Diat book(madani kashani), one volume, Islamic publishing office related to the community of the teachers of Qom Seminary, Qom, first.
Computer Research Center noor, Comprehensive software for derayat Alnoor, version 1/2.
Makarem Shirazi, Nasser, 1427ah, new Esteftaat(makarem), 3 volumes, Publications of  Imam Ali ibn Abi Talib(as) School, Qom, second.
Montazeri, Hossein Ali, 1429ah, Islamic punishments and human rights, one volume, danesh, Qom, first.
Montazeri, Hossein Ali, 1409ah, Islamic jurisprudential foundations, 8 volumes, translator: Salavati, Mahmoud and Shakouri, Abu Al, institute of keyhan, Qom, first.
Moosavi Khomeini, Seyed Ruhollah, no date, tahrir al-vasileh, Press office of dar al-elm, Qom, first.
Najafi, Sahib al-Jahahur, Mohammad Hassan, 1404ah, javaher al-kalam in describing the sharaeh al-islam, 43 volumes, dar al-ehyae ah-torath  al-arabi, Beirut, Seventh.
Naraghi, Molly Ahmad bin Mohammad Mehdi, 1425ah, al-hashyah ala al-razat al-bahyyah(al-naraghy) in one volume, Islamic publishing office related to the community of the teachers of Qom Seminary, Qom, first


نظرات (0)

There are no comments posted here yet

نظر خود را اضافه کنید.

  1. Posting comment as a guest. Sign up or login to your account.
0 Characters
پیوست ها (0 / 3)
Share Your Location
عبارت تصویر زیر را بازنویسی کنید. واضح نیست؟
حضرت علی علیه السلام اَلْخَيْرُ لا يَفْنى؛ كار خير هرگز فانى نمى شود. شرح غررالحكم: ج 1، ص 229
  • در سایۀ قرآن و عترت
  • بانگ ادعیه و اذکار ماهها سال به تفصیل ساعات مختلف در طول روز، هفته، ماه، سال
  • ویژه نامه اعمال شب و روز عید قربان
  • اطلاعات جامع و کامل در مورد عید غدیر خم - کلیک کنید
  • اطلاعات راجع به محرم و عاشورا -کلیک کنید
  • عاشورا و مهدویت
  • انواع تصاویر - بیا و بیبین
  • تصاویر زیبا و جذاب
  • عکسهای زیبا و دیدنی
  • اربعین حسینی و دهه آخرصفر
  • تصاویر دیدنی - عید سعید فطر
  • SMS به مناسبت شهادت حضرت فاطمه زهرا (س) ـ
  • اس ام اس های مذهبی ویژه ایام فاطمیه2
  • 13 رجب سالروز مولود کعبه
  • مولو کعبه شهید محراب
  • ماه مبارک رمضان ماه مهمانی خدا
  • روزه در اسلام
  • ماه رمضان ماه بخشش ماه وصال ماه رحمت
  • روز قدس در کلام امام خمینی (ره)
  • مناسبت های ماه ربیع الاول
  • تفصیل مناسبت هایی ماه ربیع الاول
  • ولایت فقیه
  • اعمال ماه های قمری
  • مشرق نیوز+خبرهای تازه
  • تمامی حقوق برای مجمع علمی فرهنگی اجتماعی ارشاد محفوظ است.