خیلی عالی است خداوند توفیق دهد
در مقالات جوملا سه شنبه, 08 دسامبر 2015 12:32
:o;):p:o:):D:o:(;):(:p:o:D:):):D:o:o:p:(:(;);):(:(:p:o:D:):D:D:o:o:p:p:(:(;););):(:(:p:o:D:D:D:D:D:)...
در مقالات جوملا سه شنبه, 16 دسامبر 2014 07:57
سلام دوست عزیز از عکسهای زیبایت خوشم آمد لطفا اگر از فل...
در مقالات جوملا پنج شنبه, 03 جولای 2014 18:18
محمدعلی{سخایی} posted a comment in تصاویر 1
بسیارعالی است خوشم امد
در مقالات جوملا پنج شنبه, 27 مارس 2014 19:50
فعالیت های خوبی داشته اید امید واریم در آینده کار ها و ف
در مقالات جوملا سه شنبه, 17 سبتامبر 2013 18:45
السلام علیک یا ابا عبدالله الحسین (ع). کربلا آرزوی ماست خدایا برسان.
به حول و قوه پرودگار و توجه خاص جضرت ولی عصر (عجج) مسجد جامعع، حوزه علمیه و مرکز فرهنگی تحقیقاتی سرور کائنات (ص) واقع در غرب کابل جاده شهید مزاری-سرگ بیست متره -شهرک عرفانی به بار نشسته و به تاریخ 1396/9/15 مراسم افتتاحیه آن برگزار گردیده و هم اکنون تعداد 200 نفر متعلم و 10 نفر استاد در آن مشغول تعلیم و تعلم است.
مسجد و مدرسه محمدیه واقع در- غزنی - شهرگ قلعه امیری
زندگی همه عزیزان و دوستان همیشه شاد و بهاری باد.



موضوع: جامعیت دین و تأثیر آن بر فقه سیاسی

 محمد حسن فصیحی

رشته: فقه و علوم سیاسی- گرایش روابط بین الملل


موضوع: جامعیت دین و تأثیر آن بر فقه سیاسی
چکیده:
این تحقیق در دو بخش، بخش اول جامعیت دین و بخش دوم تأثیر جامعیت دین بر فقه سیاسی تدوین شده است. در بخش اول سه دیدگاه 1- دیدگاه افراطی یا حد اکثری، 2- دیدگاه تفریطی یا حد اقلی، 3- دیدگاه اعتدالی یا میانه، مطرح گردیده و از باب الیمین و الشّمال مظله و الطریق الوسطی هی الجاده ضمن مردود دانستن دو دیدگاه افراطی و تفریطی همان دیدگاه اعتدالی به عنوان دیدگاه برگزیده اختیار شده است. و در بخش دوم که ثقل و اصل بحث را تشکیل می¬دهد، با توجه به اینکه هنوز منبع مستقل در این زمینه وجود ندارد،  تلاش شده است که موارد و مصادیق تأثیر جامعیت دین بر فقه سیاسی به صورت روشن بیان گردد.



مقدمه:
 امروزه بایشرفت علوم و فنون بشری و پیچیده شدن زوایا و ابعاد زندگی انسان مسآله جامعیت دین، وتأثیر آن بر فقه سیاسی بیش از پیش توجه اندیشمندان و متفکران را به خود جلب کرده است. حدودا بیش ازسه دهه است که موضوع فقه سیاسی به صورت مستقل در حوزه های علمیه مطرح وجزۀ موضوعات درسی و تحقیق دانش پژوهان قرار گرفته و به خصوص در مورد بخش اول آن (جامعیت دین) کتاب، تحقیق پایانی و مقاله تدوین شده است.  این در حالی است كه پیش از این اندیشمندان اسلامی به این مسئله به طور مستقل نمی¬ پرداختند بلكه این بحث را، آنهم به طور کلی و سر بسته در لابلای بحث¬هایی چون ضرورت بعثت پیامبران، خاتمیت، مسئله امامت و رهبری،  و ابواب مختلف فقه به صورت پراگنده مطرح می کردن. حال، سوالی  اصلی این بحث که ذهن  را به خود مشغول می سازد با تعبیرات گوناگون این است كه: آیا دین تنها به مسائل مربوط به آخرت و جهان پس از مرگ می¬پردازد یا مسائل مربوط به این جهان انسان را نیز مد نظر دارد؟ آیا دین تنها حوزه شخصی انسان را هدف می¬گیرد یا اینكه حوزه عمومی و اداره¬ امور مادی و دنیوی را هم دربر می¬ گیرد؟ و به تعبیر ساده ¬تر آیا دین تنها به دنبال تامین سعادت آخرت انسان است یا اینكه علاوه بر سعادت اخروی برای سعادت دنیوی او نیز برنامه دارد.؟
برای رسیدن به پاسخ سوال اصلی، این تحقیق در دو بخش تنظیم و ارائه می شود: بخش اول، جامعیت دین و بخش دوم تأثیر جامعیت دین بر فقه سیاسی، به نظر می رسد، برای بخش دوم منبع مستقل هنوز وجود ندارد، لذا از بخشهای مختلف (کتاب فلسفۀ علم فقه) اثر استاد بزرگوار دکتر سعید ضیایی فر، که به عنوان متن درسی تعریف شده بود، چه به صورت نقل مستقیم یا نقل به معنا با دخل و تصرف، زیاد  استفادۀ شده است.
A.    بخش اول:
برای روشن شدن مطلب باید ابتدا دیدگاههای مطرح در این زمینه را مرور کرد. به صورت کلی سه دیدگاه در این زمینه مطرح شده است:
یک)  دیدگاه افراطی (نظریۀ حد اکثری دین)
دو)  دیدگاه تفریطی (نظریۀ حد اقلی دین)
سه) دیدگاه اعتدالی (دیدگاه میانه)
توضیح مطلب:

الف)  دیدگاه افراطی:
 دبدگاه افراطی معتقد است تمام معارف بشری را می¬ توان از قرآن، یا قرآن و سنت در یافت و برای این امر نیازی به عقل و تجربه نیست. (خسروپناه، عبدالحسین، گستره شریعت، ص107) این دیدگاه هم در الهیات مسیحی و هم كلام اسلامی طرفدار دارد. در قرون وسطی گروهی از متألهان، وحی را جانشین همه معارف بشری، اعم از علوم تجربی، اخلاقی و مابعدالطبیعه می-دانستند و بر این باور بودند كه خداوند با ما سخن گفته و آنچه را برای رسیدن به رستگاری لازم است، در كتاب مقدس آورده است؛ به همین دلیل، آموختن شریعت را كافی دانسته، از پرداختن به فلسفه، كه در آن روز دارای معنایی عام بوده و همه دانش¬ها را در بر می¬گرفت، پرهیز داشتند. (اتین ژیلسون، عقل و وحی در قرون وسطی، ترجمه¬ شهرام پازوكی، صص 2 و 5) این گستردگی تا حدودی متأثر از فلسفه¬ اسكولاستیك بود. بعدها متفكرانی چون آكویناس، به جداانگاری قلمرو عقل و وحی رو آوردند.( اتین ژیلسون، نقد تفكر فلسفی غرب، ترجمه¬ احمد امدی، ص 69)
ب) دیدگاه تفریطی:
دیدگاه تفریطی می¬ گوید قلمرو دین تنها در مسائل مربوط به ارتباط انسان با خدا منحصر است.( خسروپناه، عبدالحسین، قلمرو دین، ص 6) و باقی امور انسان  مربوط به حیطه¬ تصمیم گیری عقل و خرد انسان می ¬باشد. این دیدگاه  در مسئله قلمرو دین تلقی حداقلی از دین دارد. تلقی¬ای كه از رنسانس در مغرب زمین پدید آمده است. این رویكرد بر این باور است كه دین به مسائل دنیوی و زندگی اجتماعی انسانها ربطی ندارد و اصولاً اداره جامعه و برنامه ¬ریزی توسعه و تكامل اجتماعی به خرد انسانی و عقلانیت ابزاری واگذار شده است. دین فقط رابطه معنوی انسان با خداوند سبحان و سعادت اخروی او را تأمین می¬كند و اگر احكام و قوانین و آداب و مناسكی در دین است، به پوسته و قشر دین ارتباط دارد؛ زیرا گوهر و حقیقت دین، خداشناسی و خدایابی و سعادت اخروی انسان¬هاست؛ بنابراین جامعیت و كمال دین اسلام به سعادت ابدی انسان مربوط است نه به تنظیم معیشتی و دنیوی بشر.( خسروپناه، عبدالحسین، گستره¬ شریعت، ص 89)
 از طرفداران این دیدگاه می¬توان به اندیشمندانی چون مهندس بازرگان. (كیان، سال پنجم، آذر و بهمن 74، ش 28، ص 48 ـ 9) عبدالكریم سروش. ( عبدالكریم سروش، «دین اقلی و اكثری»، كیان، ش 41؛ كیان، ش 31، ص 4 و 5) مجتهد شبستری. (مجله راه نو، ش 19، ص 18) اشاره كرد.
ج) دیدگاه اعتدالی:
دیدگاه اعتدالی [میانه] بدون طرد عقل و تجربه بشر، گستره¬ دین را تنها در حوزه شخصی و مسائل اخروی نمی¬ بیند بلكه معتقد است امور عمومی و دنیوی انسان تا جایی كه در هدایت انسان مربوط است مورد توجه دین می¬باشد. (خسروپناه، عبدالحسین، گستره شریعت، ص107)   این دیدگاه كه به دیدگاه حداكثری دین (خسروپناه، عبدالحسین، قلمرو دین، ص6) یا همان جامعیت دین معروف است معتقد است كه دین علاوه بر سعادت اخروی، برای سعادت دنیوی بشر نیز برنامه دارد. (فرامرز قراملكی، احد، قلمرو پیام پیامبران، ص31)  البته این به معنای تعطیلی عقل و تجربه نیست بلكه دین كلیاتی را ارائه داده و به عقل و تجربه بشر خط و جهت خاص دینی و الهی می¬دهد تا سعادت دنیوی بشر هماهنگ با سعادت اخروی او بوده و مخل و مضر آن نباشد.
  باید دقت کرد که مقصود از جامعیت دین این نیست كه همه مسائل نظری و عملی مربوط به زندگی مادی و معنوی انسان،‌ خواه در سطح مسائل كلی و كلان، و خواه در زمینه مسائل جزئی و خاص توسط پیامبران الهی بیان شده باشد و مطالعه كتب آسمانی، انسان را از هرگونه بحث و كاوش فكری در شناخت انسان و جهان و جوانب حیات بشری بی¬نیاز سازد، بلكه مقصود این است كه دین در راستای هدف رسالتی كه دارد یعنی هدایت انسان به سمت كمال واقعی و همه جانبه او از بیان هیچ نكته لازمی فروگذار نكرده است. بنابراین جامعیت دین را باید نسبت به هدف و رسالت دین مورد تحقیق و بررسی قرار داد، نه فراتر یا فروتر از آن. (ربانی گلپایگانی، علی، جامعیت و كمال دین، ص16)
B.    بخش دوم، تأثیر جامعیت دین بر فقه سیاسی
1- جامعیت دین و تأثیر آن بر حوزۀ فقه سیاسی  از حیث فرا زمانی و فرامکانی بودن احکام دین:
 به دین توضیح که دین احکام و قوانینش را بصورت عناوین کلی بیان کرده است، تا برای هر دوره زمانی و هر موقعیت و شرایطی مسائل مورد نیاز را، با بازگرداندن به آن عناوین و قواعد کلی استنباط کرد. بر این اساس، دانشوران فقه واصول گفته اند احکام شرعی به زمان و مکان خاصی اختصاص ندارند. (امام خمینی، کتاب البیع، ج5، ص183) یا گفته اند که احکام شرعی به شکل قضیه حقیقیه جعل شده اند. [فرا زمانی و فرا مکانی است]  (‌کاظمی، فوائد الاصول، ج1، ص173). بنابراین، هر حکمی که در روایات باشد و بنوعی خصوصیت داشته باشد، نمی توان آن را حکمی از احکام شریعت خاتم به حساب آورد؛ همان گونه که برخی فقیهان در لابه لای استدلال ها و استنباط های فقهی خود گفته اند. (سعید ، ضیایی فر، فلسۀ علم فقه ، ص332) که: این حکم با این خصوصیت ها را نمی توان از احکام شریعت خاتم دانست. (‌منتظری، دراسات فی ولایه الفقیه، ج2، ص647 و648)
فقهی دیگر، در وجه نیاز به اجتهاد، اموری را که ذکر می کند که یکی از آنها چنین است:
تحولات زندکی مسائل بسیاری از حوادث و وقایع نو پیدایی را پیش می آورد که متن دینی خاصی درباره آن وجود ندارد؛ از این رو باید حکم آن را در پرتو قواعد کلی و مجموع اصول کلی تشریعات استنباط کرد. (‌شهید صدر، الفتاوی الواضحه، ج1، ص5)
مرحوم علامه طباطبایی نیز، در ذیل آیه «و نزّلنا علیک الکتب تبینا لکلّ شیئ» هدف قرآن را هدایت ذکر می کند و آن را در زمینه اعتقادات، اخلاق، قوانین و داستانها و موعظه ها بیان می دارد و می افزاید: «الفاظ قرآن ما را به چیزی بیش از کلیات امور یاد شده هدایت نمی کند.» (المیزان، ج12، ص325)
از برخی سخنان شهید مطهری نیز چنین دیدگاهی استفاده می شود. وی در بحث خاتمیت، پس از نقل حدیث «علینا القاء الاصول و علیکم التفریع» (حرّ عاملی، وسائل الشیعه، ج27 ص63)  با بیان اینکه دین اهداف و اصول کلی را ارائه داده است و مسائل متغیر را باید از آنها استخراج کرد با تشبیه آن به علومی نظیر ریاضی می فرماید: دین هم همینطور است قواعد و اصولی دارد، جزئیات و فروعی دارد که قابل استخراج از آن اصول است. آنچه اسلام آورده است و همواره ثابت است یک سلسله قواعد است و آنچه وظیفه مجتهدان است که استخراج و استنباط کنند یک سلسله مسائل است، مسائل متغیر است. (مطهری، خاتمیت، ص135) 
یکی دیگر از متفکران معاصر پس از آنکه اجمالا دین وسیاست را با هم مرتبط می داند، درباره سطح و نحوه ارتباط آن چنین می آرود: دین نه تنها با سیاست، بلکه با کلیه شؤون زندگی و با جهان مرز مشترک دارد، ولی مرزی است یکطرفه؛ دین در زنذگی و در اخلاق و عواطف و سیاست دخالت می کند و هدف و جهت می دهد، اما آنها نباید دخالت در دین نمایند و راه و رسم دین را تعیین کنند... دین اصول سیاست و هدف حکومت را تعیین می کند ولی وارد جزئیات نمی شود. (بازرگان، مرز میان دین و سیاست، ج8، ص379) از مجوع این گفته ها دو نکته به دست می آید: 1-اینکه فقه سیاسی باید جواب گوی حوادث و وقایع و مسائل نو پیدای روز باشد، 2- فقه سیاسی تنها در سایۀ جامعیت دین می تواند از چنین توانایی برخوردار باشد.
۲- جامعیت دین و تأثیر آن بر حوزۀ فقه سیاسی در مناسبات اجتماعی انسان:
یکی از گرایشها در زمینه جامعیت دین و شریعت این است که دین و شریعت به امور فردی، یعنی رابطه انسان با خود و رابطه انسان با خدا اختصاص ندارد، بلکه روابط و مناسبات اجتماعی [که موضوع فقه سیاسی است] نیز در محدوده قلمرو دین و شریعت قرار دارد. کیفیت تنظیم روابط و مناسبات اجتماعی را فی الجمله باید از دین گرفت. این گرایش در نقطه مقابل سکولارها قرار دارد که قلمرو دین را محدود به رابطه انسان با خدا و حداکثر رابطه انسان با خود می دانند، ولی فراتر از آن، رابطه انسان با دیگر انسانها را از حوزه و قلمرو دین خارج می دانند. بر اساس این گرایش رابطه انسان با خدا، رابطه انسان با خود، رابطه انسان با دیگر انسانها بلکه رابطه انسان با طبیعت هم در قلمرو دین قرار دارد، [این گرایش در واقع اشاره دارد به اینکه فقه تنها به حوزۀ اعمال فردی انسانها محدود نبوده بلکه حوزۀ اجتماعی را که جزۀ موضوعات فقه سیاسی است، هم شامل می شود]. (سعید ، ضیایی فر، فلسۀ علم فقه، ص 342) در واقع  طرف داران این گرایش بر این باورند که دین تنها به ارائه اهداف و جهت گیری ها اکتفا نکرده است، بلکه در همه قلمروهای زندگی انسان حکم کلی دارد؛ چه رابطه انسان با خدا، چه رابطه انسان با خود، چه رابطه انسان با دیگر انسانها چه رابطه انسان با طبیعت. برای نمونه، امام خمینی در کتاب البیع جامعیت قوانین اسلام را بیان می کند. (امام خمینی، کتاب البیع، ج2، ص617و618)
در جای دیگر می فرماید: احکام شرع حاوی قوانین و مقررات متنوعی است که یک نظام اجتماعی را می سازد در این نظام حقوقی هرچه بشر نیاز دارد فراهم آمده است: از طرز معاشرت با همسایه و اولاد و عشیره و قوم و خویش و همشهری وامور خصوصی و زندگی زناشویی گرفته تا مقررات مربوط به جنگ و صلح و مراوده با سایر ملل. از قوانین جزائی تا حقوق تجارت و صنعت و کشاورزی. (امام خمینی (ره) ولایت فقیه، ص29) از جملات و عبارات فوق به دست می آید که بسیاری از موضوعات مطروحه مربوط به حوزۀ فقه سیاسی است و فقه سیاسی تنها در صورت جامعیت دین می تواند پاسخ گوی موضوعات فوق باشد.
3- جامعیت دین و تأثیر آن برحوزۀ فقه سیاسی در مناسبات و رفتار سیاسی انسان:
یکی از گرایش های دیگر در زمینه جامعیت دین و شریعت آن است که دین و شریعت نه تنها به روابط فردی و اجتماعی انسان می پردازند، بلکه فراتر از آن، بر رفتارها و فعالیت های سیاسی انسان [که موضوعات فقه سیاسی هستند] هم نظر دارند. مراد از فعالیت ها و رفتارهای سیاسی آن دسته رفتارها هستند که معطوف به قدرت اند؛ حال چه این فعالیت ها به منظور کسب و تثبیت قدرت در جامعه و تصدی حکومت باشند، یا اینکه این فعالیت ها تنها در مقام نقد قدرت باشند، چه فعالیت هایی که  در مقام نفی و براندازی یک حکومت اند، چه فعالیت هایی که به عنوان رئیس و کارگزار حکومت به منظور تدبیر و اداره جامعه صورت می گیرند.
 از سیاست، تعریفهای متعددی ارائه شده است؛ به نظر می رسد تعریف دقیق آن دشوار باشد، شاید تعریف یاد شده جامع ترین و دقیق ترین تعریف ارائه شده باشد. (ضیایی فر، سعید، فلسفۀ علم فقه، ص343) برای اطلاع بیشتراز معانی واژۀ سیاست ر.ک. (عبدالحمید ابوالحمد، مبانی سیاست، ج1، ص35) و نیز (موریس دوورژه، اصول علم سیاست، ص17-18)
از برخی کلمات امام خمینی (ره) استفاد می شود که در این گرایش دین و شریعت، فراتر از مناسبات و روابط اجتماعی به رفتارهای سیاسی انسان نیز نظر دارند؛ یعنی نقد حکومت ناصالح، بلکه تلاش برای اصلاح آن و در صورت اصلاح ناپذیری تلاش درجهت براندازی آن نیز در قلمرو دین و شریعت قرار دارد. (‌امام خمینی (ره)  آداب الصلوه ص۴۵و ۴۶) و نیز (نبوت از دیدگاه امام خمینی (ره) ، ص 188-189)
در واقع معنای گرایش سوم این است که دین در همه زمینه ها قانون ارائه داده است: یعنی اسلام نه تنها اهداف و احکام کلی را بیان کرده، بلکه قوانین مورد نیاز اداره جامعه در هر عصر و زمانی را ارائه داده است. در یک تقسیم بندی قوانین به دو قسم تقسیم می شوند: قوانین جاودانه و جهان شمول، قوانین موقت و موقعیتی. دین نه تنها قسم اول از قوانین را ارائه می دهد، بلکه قسم دوم را نیز ارائه می دهد. این جمله که «هیچ واقعه ای خالی از قانون و حکم نیست» این مطلب را بیان میکند که احکام مورد نیاز بیان شده اند. (علامه حلی، مبادی الوصول ص244)
فقیه معاصر دیگر در این زمینه می فرماید: ما طایفه امامیه بهترین و کامل ترین قوانین الهیه را در دست داریم؛ چون این قانون الهی، مخصوص به عبادات نیست، بلکه جمیع موارد سیاسیه را به وجه اکمل و اوفی داراست، حتی ارش خدش، لذا ما ابدا محتاج به جعل قانون نخواهیم بود. (نوری، رساله حرمت مشروطیت، ج1، ص56) 
این عبارت شیخ فضل الله، به صراحت نشان می دهد که از دیدگاه وی به جعل قوانین موقت برای اداره جامعه نیازی نیست. وی در جای دیگر به صراحت می گوید: «صدقات و خراج شرعی برای اداره جامعه کافی است و گرفتن مالیات به شیوه سایر حکومتها، موجب اضمحلال و انحطاط دین است. (همان، ج2، ص131)
۴- جامعیت دین و تأثیر آن برحوزۀ فقه سیاسی از حیث حکومت و نهاد ادارۀ جامعه:
توضیح:  یکی از گرایش های دیگر در زمینه جامعیت دین و شریعت آن است که دین و شریعت نه تنها به روابط اجتماعی و سیاسی انسان نظر دارند، بلکه به حکومت و نهاد اداره جامعه نیز نظر دارند، به این معنا که نهاد حکومت و تدبیر امور جامعه و تامین نیازهای این جهان انسان هم در قلمرو دین قرار دارد. (ضیایی فر، سعید، فلسفۀ علم فقه، ص343)
برای نمونه یکی از فقیهان معاصر در این باره می فرماید:
هرکس اجمالا به احکام اسلام و گسترش آن در تمام شؤون جامعه نگاه کند از احکام عبادی و... و قوانین اقتصادی و حقوقی و اجتماعی و سیاسی خواهد دید که اسلام تنها احکام عبادی و اخلاقی صرف نیست... بلکه اسلام به تاسیس حکومت عادلانه اقدام کرده است که در این حکومت قوانینی مربوط به مالیات... قوانینی مربوط به جزائیات... قوانینی مربوط به قضاوت و حقوق... قوانینی مربوط به جهاد و دفاع و معاهدات میان دولت اسلامی و سایر دولت هاست وجود دارد. (امام خمینی (ره) کتاب البیع، ج2 ص617 و618) برخی طرفداران این گرایش گفته اند: «الاسلام دین و دوله» (منتظری، دراسات فی ولایه الفقیه، ج1 ص91)
دو واقع معنی گرایش چهارم این است که دین نظام و سیستم ارائه می دهد، نظام و سیستم، مجموعه ای مرتبط و به هم پیوسته اند که یک یا چند هدف را در یکی از زمینه های اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، تربیتی، سیاسی و... دنبال می کنند. طرفداران این گرایش بر این باورند که اسلام نه تنها به ارائه احکام کلی در عرصه های گوناگون پرداخته، بلکه در هر یک از زمینه های یاد شده نظامی دارد. نظام اجتماعی، نظام اقتصادی، نظام سیاسی، نظام فرهنگی و... و باید تلاش کرد اصول استنباط این نظام را ساخته و پرداخته کرد و سپس به استخراج و استنباط آن از منابع دین پرداخت، همانند شهید صدر که تلاش کرده است تا نظام اقتصادی اسلام را ارائه دهد. برخی دیگر هم گفته اند: عناصر این نظامها در منابع دینی وجود دارند، باید این عناصر را ترکیب کرد و متناسب با مقتضیات زمان سازمان دهی نمود. پس عناصر و اجزای نظام در منابع دین وجود دارند. اهداف نظام را هم دین تعیین می کند، ولی شکل دهی و سازمان دهی آن غالبا بر عقل و تجربه بشری استوار است. از این رو، به جای استنباط و کشف نظام از «نظام سازی» استفاده می کنند. (ضیایی فر، سعید، فلسفۀ علم فقه، ص347)
5- جامعیت دین و تأثیر آن برحوزۀ  فقه سیاسی از حیث ارائه الگو و برنامه:
 مدل الگویی است که براساس آن اهداف کلان و احکام کلی، ریز شده و در یکی از زمینه های اجتماعی، سیاسی، اقتصادی اجرا می شود که معمولا این کار به برنامه ریزی نیاز دارد.
برخی معتقدند اسلام نه تنها به ارائه اهداف، احکام کلی و نظام پرداخته، بلکه فراتر از آن ارائه الگو و برنامه نیز در قلمرو دین قرار دارد. از این رو باید الگو و برنامه عمل را در زمینه های مختلف اقتصادی، اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و امثال آن، از منابع دین استنباط کرد. (میر باقری، اصول فقه حکومتی، ص336-361) 
بر اساس این نظر که دین باید در عرصه های مختلف اقتصادی، فرهنگی، تربیتی و سیاسی، نظام ارائه دهد باید نظام های اقتصادی، فرهنگی، تربیتی، سیاسی و امثال آن را از کتاب سنّت و احیانا حکم عقل استنباط کرد. امام خمینی (ره)  در این باره می گوید:‌ «اسلام.. خود دارای سیستم و نظام خاص اجتماعی و اقتصادی و فرهنگی است که برای تمام ابعاد و شؤون زندگی فردی و اجتماعی، قوانین خاص دارد و جز آن را برای سعادت جامعه نمی پذیرد. ر.ک.(ضیایی فر، سعید، فلسفۀ علم فقه ، ص348) باید دانست که نظام سازی مربوط به فقه سیاسی است و فقه سیاسی تنها در صورت جامعیت دین است که ظرفیت نظام سازی را دارد.
6- جامعیت دین و تأثیر آن بر فقه سیاسی از حیث حکومت داری و ادارۀ جامعه:
یکی از آثار جامعیت دین و شریعت این است که دین در زمینه حکومت داری و کیفیت اداره جامعه نیز دخالت می کند. [مسلّم است که حکومت داری و کیفیت ادارۀ جامعه از موضوعات اساسی فقه سیاسی است] کمترین دخالتی که دین در زمینه حکومت می تواند داشته باشد تعیین اهداف حکومت است در مرحله بعد تعیین اصول کلی است. در رتبه سوم ارائه احکام و قوانین اداره جامعه است در مرحله چهارم نفی آن نوع حکومتی است که با اهداف، اصول یا احکامش سازگار نیست و در مرحله آخر تعیین نوع و شکل خاصی از حکومت است. (ضیایی فر، سعید، فلسفۀ علم فقه ، ص349)  باید دقت کرد که موضوعات نامبرده همه از موضوعات اساسی فقه سیاسی است و فقه سیاسی تنها در سایۀ جامعیت دین دارای  ظرفیت طرح و پاسخ گویی این موضوعات است و لا غیر.
در این زمینه برای جامعیت دین اقتضائات ذکر شده است که همه مربوط به حوزۀ فقه سیاسی است از باب نمونه:
برخی مقتضای جامعیت را ارائه احکام و قوانین اداره جامعه دانسته اند، برای نمونه شیخ فضل الله نوری گفته است که :
ما طائفه امامیه بهترین و کامل ترین قوانین الهیه را در دست داریم؛ چون که این قانون الهی مخصوص به عبادت نیست، بلکه حکم جمیع موارد سیاسیه را بر وجه اکمل و اوفی داراست، حتی ارش خدش، لذا ما ابدا محتاج به جعل قانون نخواهیم بود. (نوری، رساله حرمت مشروطیت، ج، ص56) 
برخی مقتضای جامعیت دین را نفی آن نوع حکومتی دانسته اند که با اهداف، اصول، یا احکام دین سازگار نیست. (مجلسی، عین الحیات، ص1043) 
برخی مقتضای جامعیت دین را ارائه نوع خاصی از حکومت دانسته اند، برای نمونه امام خمینی (ره) فرموده است:
حکومت اسلامی نه استبدادی است و نه مطلقه؛ بلکه «مشروطه» است. البته نه مشروطه به معنای متعارف فعلی آن، که تصویب قوانین تابع آرای اشخاص و اکثریت باشد. مشروطه از این جهت که حکومت کنندگان در اجرا و اداره مقید به یک مجموعه شرط هستند که در قرآن کریم و سنت رسول اکرم معین گشته است. «مجموعه شرط» همان احکام و قوانین اسلام است که باید رعایت و اجرا شود. از این جهت حکومت اسلامی «حکومت قانون الهی بر مردم» است. (امام خمینی، ولایت فقیه، ص43و44)  ایشان در جای دیگری می گویند:
اسلام... خود دارای سیستم و نظام خاص اجتماعی و اقتصادی و فرهنگی است که برای تمام ابعاد و شؤون زندگی فردی و اجتماعی، قوانین خاصی دارد و جز آن را برای سعادت جامعه نمی پذیرد. (همان، صحیفه نور، ج4، ص167) 
۷- جامعیت دین و تأثیر آن برفقه سیاسی از حیث جعل احکام ولایی برای منطقه الفراغ :
برخی معتقدند شارع بسیاری از احکام مورد نیاز در تدبیر جامعه را تشریع کرده، ولی منطقه ای را هم خالی از تشریع الهی قرار داده و تصمیم آن را به ولیّ امر واگذار کرده است تا وی طبق نیازهای متغیر زمانه در پرتو اهداف عالی شریعت، احکام موقتی جعل کند، گرچه برخی از این احکام مصداق احکام ثابت شرعی هستند ولی همه آنها چنین نیستند که مصداق و تطبیق احکام ثابت شرعی باشند بلکه برخی از آنها از عناوین اولیه و ثانویه خارج اند و به اصطلاح در منطقه ای فارغ از حکم شرعی الزامی قرار دارد، ولی بی ضابطه هم نیست، بلکه طبق اهداف عالی شریعت و ضوابط کلی تر که از کتاب و سنت استنباط می شود قرار دارد. (ضیایی فر، سعید، فلسفۀ علم فقه ، ص222)
علامه طباطبایی پس از تقسیم مقررات اسلام به ثابت و متغیر می¬نویسد:
همان طور که انسان یک رشته احکام و مقررات ثابت و پابرجایی لازم دارد که به اقتضای نیازمندی های ثابت طبیعت یکنواخت او وضع شود، همچنین به یک رشته مقررات قابل تغییر و تبدیل نیازمند است و هیچ اجتماع انسانی بدون این گونه مقررات، حالت ثابت و بقا را به خود نخواهد گرفت... در مورد همین قسم از احکام و مقررات، در اسلام اصلی داریم که در این بحث از آن به «اختیار والی» تعبیر می¬کنیم و این اصل است که در اسلام به احتیاجات قابل تغییر و تبدیل مردم در هر عصر و زمان و در هر منطقه و مکانی پاسخ میدهد و بدون اینکه مقررات ثابت اسلام دستخوش نسخ و ابطال شود نیازمندی های جامعه انسانی را نیز رفع می¬کند. (خسرو شاهی (به کوشش) اسلامی شناسی، ج2، ص84)
شهید صدر نیز صریحا با طرح نظریه (منطقۀ الفراغ) این مطلب را پرورش داده است. وی در بحث مکتب اقتصادی اسلام آن را در بردارنده دو جنبه ثابت و متغیر دانسته است که جنبه ثاتب آن از سوی اسلام به شکل منجز پر شده است و پر کردن جنبه متغیر آن به ولیّ امر واگذار شده است که وی متناسب با متقضیات زمان و در پرتو اهداف کلی اقتصاد اسلامی آن را بر طرف میکند. (ر.ک: صدر، اقتصادنا، ص 400) شهید صدر، در جای دیگر توضیح می¬دهد که وجود (منطقه الفراغ) دلیل بر عدم جامعیت شریعت نیست، بلکه به نوعی جامعیت و توانمندی شریعت برای پاسخگویی به نیازهای زمانهای مختلف است. (همان، اقتصادنا،ص725)
شهید صدر محدوده (منطقه الفراغ) را همه احکام غیر الزامی (غیر واجب و غیر حرام) می شمارد و می¬گوید: ولیّ امر در محدوده مباحات، به معنای عام کلمه، می¬تواند احکام الزامی جعل نماید، ولی حق دخالت در احکام الزامی را ندارد. (همان، اقتصادنا، ص726) و نیز ر.ک. (شهید صدر، الاسلام یقود الحیاه، ص19)
یکی از شاگردان شهید صدر در توضیح دیدگاه ایشان مطلبی می¬آورد که خلاصه آن چنین است:
قسم اول: مواردی که ولیّ امر صرفا موضوع حکم شرعی را تشخیص می¬دهد و حکم این موارد در شریعت و فقه در ضمن احکامی مشخص شده است؛ قسم دوم: مواردی که ولیّ امر باید منطقه ای که شریعت برای او خالی گذاشته پر کند؛ چون حکم آن به اختلاف زمان و مکان فرق می¬کند؛ نظیر وجوب زکات بر غیر اجناس نه گانه زکوی، مثل اینکه امیر مومنان علی (ع) براسب هم زکات قرار داد. دست ولیّ امر در پر کردن (منطقه الفراغ) به صورت مطلق باز نیست، بلکه احکام متغیر ولیّ امر باید در پرتو عناصر ثابتی که از کتاب و سنت گرفته می¬شود جعل شود، در عناصر ثابت راهنمایی نسبت به عناصر و احکام متغیر وجود دارد، نظیر هدف منصوص برای حکم ثابت مثل آیه شریفه «کی لا یکون دوله بین الاغنیاء منکم» (حشر/7) که توازن و تقسیم مال به صورتی که همه نیازهای مشروع را کفایت کرده و به افراد خاصی منحصر نباشد، یکی از اهداف تشریع اسلامی را ذکر می¬کند که بر اساس این هدف، ولیّ امر قوانینی تشریع می¬کند تا توازن اجتماعی را در زمینه توزیع اموال حفظ کند. (حسینی حائری، ولایه الامر فی عصر الغیبه، ص129-130)
۸- جامعیت دین و تأثیر آن برفقه سیاسی از حیث اهداف جمعی و فردی
از جمله آثار جامعیت دین می توان شمول اهداف جمعی و فردی فقه را بر شمرد، به دین توضیح که بگویم برخی احکام فردی، برخی احکام جمعی و بقیۀ احکام همه دوبعدی هستند، و روشن است که اهداف جمعی در ابعاد و زوایایی مختلف زندگی موضوع فقه سیاسی است.
تعریف اهداف جمعی:
اهداف جمعی اهدافی هستند که در بستر جامعه و رابطه انسان با دیگر انسانها مطرح می¬شوند. اهدافی نظیر عدالت اجتماعی، امنیت، انتظام اجتماعی، آموزش و پرورش، حکومت، قانون و امثال آن، از زمره اهدافی اند که در بستر جامعه و روابط و مناسبات اجتماعی مطرح هستند.
اگر در قرآن کریم و روایات معتبر، اهدافی نظیر اهداف یاد شده برای آموزه های فقهی ذکر شد، یا از راه تجربه و تحلیل عقلی چنین پیامدهایی برای احکام فقهی به دست آمد، روشن خواهد شد که اهداف اجتماعی، یکی از اهداف این دسته از آموزه ها و احکام فقهی هستند.
باید دقت کرد که خود اهداف جمعی اقسام متعددی دارند و به اهداف سیاسی، اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی، خانوادگی، تربیتی، حکومتی و امثال آن، قابل تقسیم اند و بحث از احکام فقهی از منظر اهداف یاد شده نیز اهمیت دارند، ولی بعد حکومتی اهمیت بیشتر دارد و با فقه متناسب تر است.
تعریف اهداف فردی
اهداف فردی اهدافی هستند که اگر به فرض جامعه و دیگر انسانها هم وجود نداشته باشند، این اهداف مورد نظر انسان هستند. به سخن دیگر این اهداف مولود بستر و شرایط اجتماعی نیستند و زندگی اجتماعی آنها را مطرح نمی¬کند، اهدافی که برای حفظ و استمرار زندگی انسان مورد نظر هستند، اموری نظیر: خوراک، پوشاک، بهداشت، معناداری زندگی و امثال آن، که برای تأمین زندگی لازم است از زمره اهداف فردی اند.
اگر در قرآن کریم و روایات معتبر، اهدافی نظیر امور یاد شده برای احکام فقهی ذکر شد، یا از راه تجربه یا تحلیل عقلی چنین پیامدهایی برای احکام فقهی بدست آمد، روشن خواهد شد که اهداف فردی یکی از اهداف این قبیل احکام فقهی هستند. (ضیایی فر، سعید، فلسفه علم فقه، ص236)
9- جامعیت دین و تأثیر آن برفقه سیاسی از حیث اهداف حکومتی و غیر حکومتی
تعریف اهداف حکومتی
•    حکومت، سازمان و نهادی است که عهده دار تدبیر، سرپرستی و مدیریت جامعه است. (طلوعی، فرهنگ جامع سیاسی، ص431) و نیز (آشوری، فرهنگ سیاسی، ص84)   
•    اهداف حکومتی فقه، اهدافی هستند که فقه تدبیر و مدیریت جامعه را از کانال آنها دنبال می¬کنند، اهدافی نظیر برقراری نظم، توسعه و تعمیق عدالت، استقرار امنیت و آرامش، بالا بردن سطح رفاه و آسایش و حفظ حقوق مردم و جلوگیری از ظلم و تعدی.
تعریف اهداف غیر حکومتی
اهداف غیر حکومتی اهدافی اند که فقه آنها را از کانال حکومت و مدیریت کلان جامعه دنبال نمی¬کند، بلکه بصورت فردی یا از طریق نهادهای دیگری چون نهاد خانواده، فرهنگ، تربیت به دنبال آنهاست. (ضیایی فر، سعید، فلسۀ علم فقه، صص 247-256)
به هر صورت یکی از آثار و نتایج جامعیت دین تأثیر آن برفقه سیاسی از حیث اهداف حکومتی و غیر حکومتی بودن فقه است، به دین توضیح که بگوییم احکام فقهی : 1- برخی لزوما حکومتی هستند و بدون حکومت نمی¬توانند اجرا شوند مانند: حدود، قصاص، دیات و امثال آن، 2- برخی لزوما غیر حکومتی هستند یعنی باید از کنال غیر حکومت اجرا شوند مانند: نمازها، روزه های مستحبی و امثال آن، 3- برخی هم لا بشرط هستند یعنی هم با وجود حکومت و هم بدون حکومت می توان آنها را انجام داد نظیر نماز جماعت، روزه و امثال آن.
مضافا اینکه یکی از دیدگاههای قابل طرح در این زمینه این است که هریک از احکام فقهی دست یکی از اهداف حکومتی را دارد؛ مثلا هدف بخشی از احکام فقهی عدالت و هدف برخی از احکام فقهی نظم و امنیت و هدف برخی دیگر رفاه  و امثال آن است. امام خمینی (ره) در بحث ولایت فقیه، ذیل روایت «لانّ المؤمنین الفقهاء حصون الاسلام» می آورد:
«بعد از اینکه با علم ضروری دانسته شد که در اسلام، نظام و حکومت با تمام ارکانش وجود دارد، تردیدی باقی نمی ماند که فقیه دژ اسلام نمی باشد مگر اینکه حافظ تمام شؤون و وظایف پیامبر باشد از گسترش عدالت، اجرای حدود، حفظ مرزها، گرفتن مالیات و صرف کردن آنها در مصالح مسلمانان، نصب والیان در مناطق کشور باشد وگرنه صرف احکام بدون حکومت، اسلام نیست، بلکه می¬توان گفت که اسلام همان حکومت با تمام شؤونش می¬باشد و احکام فقهی قوانین اسلام است و شاخه و شأنی از شؤون حکومت است، بلکه احکام مطلوبات عرضی و امور آلی برای استقرار حکومت و گسترش عدالت اند. (مام خمینی، کتاب البیع، ج2، ص632 و633) 
ممکن است از این کلام که اسلام حکومت است با تمام شؤونش و احکام فقهی قوانین اسلام هستند، چنین برداشت شود که در تمام احکام فقهی اهداف حکومتی داشتن لحاظ شده است.  (ضیایی فر، سعید، فلسۀ علم فقه، صص 247-256)
امام خمینی (ره) در جای دیگر می¬فرمایند:
«حکومت در نظر مجتهد واقعی فلسفه عملی تمام فقه در تمامی زوایای زندگی بشر است؛ حکومت نشان دهنده جنبه عملی فقه در برخورد با تمامی معظلات اجتماعی و سیاسی و فرهنکی است فقه تئوری واقعی و کامل اداره انسان و اجتماع از گهواره تا گوراست، هدف اساسی این است که ما چگونه می خواهیم اصول محکم فقه را در عمل فرد و جامعه پیاده کنیم و برای معظلات جواب داشته باشیم. (امام خمینی، صحیفه نور، ج21، ص98) 
یکی دیگر از فقیهان معاصر درباره طبیعت و ماهیت فقه اسلام می آورد:‌
«سیر اجمالی در روایات و دیدگاههای فقهی که در آن واژه «امام» و امثال آن بکار رفته است ماهیت و طبیعت فقه اسلام را معرفی می¬کند و ما را به این نکته راهنمایی می¬کند که قوانین و احکام اسلام پا بر پایه ولایت و حکومت اسلامی است یا در مسیر حکومت اسلامی است و به تعبیر دیگر نشان می¬دهد که دولت در بافت و شیرازه اسلام داخل است.» (منتظری، دراسات فی ولایه الفقیه، ج1، ص90)
ایشان در جای دیگر می فرماید: امامت به معنای حکومت در شیرازه و بافت قوانین اسلام داخل است و بقای احکام اسلام به بقای حکومت وابسته است و عدم اهتمام به حکومت مساوی با عدم اهتمام به اسلام و قوانین آن است. (منتظری، همان، ص 130)
ظاهر این عبارات آن است که همه احکام به گونه ای با اهداف حکومتی در ارتباط هستند، گرچند این دیدگاه به نوعی ممکن است قابل مناقشه باشد، برای اطلاعات در این زمینه، ر.ک. (ضیایی فر، سعید، فلسۀ علم فقه، صص 348- 351) اما به هر صورت موئید مدعای ما - تأثیر جامعیت دین بر فقه سیاسی از حیث اهداف حکومتی و غیر حکومتی - می¬باشد.
فقه دیگری در این زمینه می¬فرماید:
فکر وحدت دین و سیاست را هم در تفقه و هم در عمل دنبال بکنید... اینکه دین در خدمت اداره زندگی مردم باشد و سیاست از دین تغذیه کند، هنوز در بعضی اذهان درست جا نیفتاده است. ما باید این فکر را در حوزه ریشه دار کنیم؛ به این شکل که هم فقاهت را این طور قرار بدهیم و هم در عمل این گونه باشیم، یعنی چه؟ یعنی استنباط فقهی براساس فقه اداره نظام باشد نه اینکه فقه اداره فرد سامان دهیم.
فقه ما از طهارت تا دیات باید ناظر بر اداره یک کشور، اداره یک جامعه و اداره یک نظام باشد، شما در باب طهارت هم که به ماء مطلق یا ماء الحمام فکر می¬کنید، باید توجه داشته باشید که حتی این در بخشی از اداره زندگی جامعه تاثیر خواهد داشت تا برسد به ابواب معاملات و احکام عامه و احوال شخصی... بایستی همه اینها را به عنوان جزئی از مجموعه اداره کشور استنباط بکنیم، این روحیه در استنباط اثر خواهد گذاشت و گاهی تغییرات ژرفی به وجود خواهد آورد.(خامنه¬ای، حدیث ولایت (مجموعه رهنمودهای مقام معظم رهبری) ج8، ص70 و71)
این عبارات هم می¬رساند که همه احکام فقهی به گونه ای با اهداف حکومتی در ارتباط هستند،
نتیجه:
از آنچه گفته آمد روشن شد که خاتمیت دین اسلام مستلزم جامعیت آن است - که در بخش اول از آن بحث شد - و جامعیت دین اسلام مقتضی تأثیر گذاری آن بر فقه سیاسی در ابعاد و زوایایی مختلف زندگی انسان است - که در بخش دوم از آن سخن بمیان رفت - زیرا فقه سیاسی باید جوابگوی حوادث و اتفاقات و مسائل نوپیدای زندگی بشر باشد و از طرفی، فقه سیاسی هم تنها در پرتوی جامعیت دین است که توان و ضرفیت پاسخ گویی به حوادث و مسائل نو پیدای زندگی را دارد. در بخش دوم تحقیق حاضر به برخی مصادیق تأثیر پذیری فقه سیاسی از جامعیت دین اشاره شده است همانند: جامعیت دین و تأثیر آن بر فقه سیاسی  در حوزۀ فرا زمانی و فرامکانی بودن احکام دین، حوزۀ مناسبات اجتماعی انسان، حوزۀ رفتار سیاسی انسان، حوزۀ حکومت و نهاد ادارۀ جامعه، حوزۀ ارائه الگو و برنامه ریزی صحیح، حوزۀ اهداف جمعی و فردی ، حوزۀ جعل احکام ولایی برای منطقه الفراغ، حوزۀ اهداف حکومتی و غیر حکومتی و مصادق کثیر دیگر که از ظرفیت مقاله حاظر خارج بوده و نیاز به تحقیق بیشتر دارد.



منابع:
1- قرآن کریم
2- آشوری، دار یوش، فرهنگ سیاسی، تهران: انتشارات مروارید، چاپ 11، 1357
3- طلوعی، محمود، فرهنگ جامع سیاسی، تهران: نشر علم، چاپ اول 1372
4-  ربانی گلپایگانی، علی، جامعیت و كمال دین، قم، موسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر،  چاپ اول،1379
5- امام خمینی (ره)، روح الله، کتاب البیع، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار الامام الخمینی، چاپ اول 1379
6- امام خمینی (ره)، روح الله، ولایت فقیه، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)، چاپ دهم، 1379
7- ‌امام خمینی (ره)، روح الله، آداب الصلوه، بی جا: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره) چاپ اول 1370
8- منتظری، حسین علی، دراسات فی ولایه الفقیه، بی جا: تفکر1369
9- امام خمینی، روح الله، صحیفه نور، تهران:مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره) 1378
10- رحیمی، فروغ الساداه، نبوت از دیدگاه امام خمینی (ره) تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره) چاپ اول 1380
11- مطهری، مرتضی، خاتمیت، انتشارات صدرا، چاپ 11، 1377.
12- صدر، محمد باقر، الفتاوی الواضحه، نجف اشرف: مطبعه الآداب 1396ق
13- صدر، محمد باقر، الاسلام یقود الحیاه، بی جا: مرکز الابحاث والدراسات التخصصیه للشهید صدر، 1421ق
14- صدر، محمد باقر، اقتصادنا، قم: دفتر تبلیغات اسلامی 1375
15- حسینی حائری، سید کاظم، ولایه الامر فی عصر الغیبه، قم: مجمع الفکر الاسلامی، چاپ اول 1414ق.
16- مجلسی، محمد باقر، عین الحیات، تصحیح، سید علی محمد رفیعی، بی جا: مؤسسه انتشارات قدیانی، چاپ اول 1382.
17- کاظمی، محمد علی، فوائد الاصول، (تقریرات درس خارج اصول محقق نایینی) تحقیق رحمت الله اراکی، قم: مؤسسه النشر الاسلامی، جاپ اول 1409ق.
18- خسرو پناه، عبدالحسین، گسترۀ شریعت، تهران: دفتر نشر معارف، چاپ اول 1382.
19- علّامه طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان، قم: مؤسسه النشر الاسلامی، بی تا.
20- علّامه طباطبایی، سید محمدحسین، اسلام شناسی، به کوشش سید هادی خسرو شاهی، چاپ شده در بررسی های اسلامی، ج2، مرکز بحوث الاسلامیه، هجرت، 1398ق.
21- علامه حلی، حسن، مبادی الوصول الی علم الاصول، تحقیق، عبدالحسین- محمد علی بقال، طهران: المطبعه العلمیه، چاپ دوم 1404ق.
22- نوری، فضل الله، رساله حرمت مشروطیت، چاپ شده در رسائل و اعلامیه ها، روز نامه فضل الله نوری، ج1، خدمات فرهنگی رسا، 1362.
23- بازرگان، مهدی، مرز میان دین و سیاست، چاپ شده در مجموعه آثار، تهران: شرکت سهامی انتشار، چاپ اول 1378.
24- حرّ عاملی، محمد، وسائل الشیعه، قم: مؤسسه، آل البیت(ع) چاپ سوم، 1416ق.
25- خامنه ای، سید علی، حدیث ولایت (مجموعه رهنمودهای مقام معظم رهبری)، ج8، تهیه و تدوین دفتر مقام مظم رهبری(مدیریت ویژۀ نشر آثار) تهران: مرکز چاپ و نشر سازمان تبلیغات اسلامی، چاپ اول 1377.
26- سروش، عبدالكریم، «دین اقلی و اكثری»، چاپ شده در بسط تجربۀ نبوی، تهران: مؤسسه فرهنگی صراط، چاپ 1، 1378.
26- ضیایی فر، سعید، فلسۀ علم فقه، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه ها، مرکز تحقیق و توسعۀ علوم انسانی (سمت)، 1392.


نظرات (0)

There are no comments posted here yet

نظر خود را اضافه کنید.

  1. Posting comment as a guest. Sign up or login to your account.
0 Characters
پیوست ها (0 / 3)
Share Your Location
عبارت تصویر زیر را بازنویسی کنید. واضح نیست؟
حضرت محمد صلى الله عليه و آله و سلّم : إنَّ العبدَ لَيَرفَعُ يَدَهُ إلى اللّه ومَطعَمُهُ حَرامٌ ، فكيفَ يُستَجابُ لَهُ وهذا حالُهُ ؟! همانا بنده دستش را (براى دعا) به درگاه خدا بالا مىبرد در حالى كه خوراكش حرام است ؛ با چنين حالى ، چگونه دعايش مستجاب شود ؟. إرشاد القلوب : 149 منتخب ميزان الحكمة : 196
  • در سایۀ قرآن و عترت
  • بانگ ادعیه و اذکار ماهها سال به تفصیل ساعات مختلف در طول روز، هفته، ماه، سال
  • ویژه نامه اعمال شب و روز عید قربان
  • اطلاعات جامع و کامل در مورد عید غدیر خم - کلیک کنید
  • اطلاعات راجع به محرم و عاشورا -کلیک کنید
  • عاشورا و مهدویت
  • انواع تصاویر - بیا و بیبین
  • تصاویر زیبا و جذاب
  • عکسهای زیبا و دیدنی
  • اربعین حسینی و دهه آخرصفر
  • تصاویر دیدنی - عید سعید فطر
  • SMS به مناسبت شهادت حضرت فاطمه زهرا (س) ـ
  • اس ام اس های مذهبی ویژه ایام فاطمیه2
  • 13 رجب سالروز مولود کعبه
  • مولو کعبه شهید محراب
  • ماه مبارک رمضان ماه مهمانی خدا
  • روزه در اسلام
  • ماه رمضان ماه بخشش ماه وصال ماه رحمت
  • روز قدس در کلام امام خمینی (ره)
  • مناسبت های ماه ربیع الاول
  • تفصیل مناسبت هایی ماه ربیع الاول
  • ولایت فقیه
  • اعمال ماه های قمری
  • مشرق نیوز+خبرهای تازه
  • تمامی حقوق برای مجمع علمی فرهنگی اجتماعی ارشاد محفوظ است.