خیلی عالی است خداوند توفیق دهد
در مقالات جوملا سه شنبه, 08 دسامبر 2015 12:32
:o;):p:o:):D:o:(;):(:p:o:D:):):D:o:o:p:(:(;);):(:(:p:o:D:):D:D:o:o:p:p:(:(;););):(:(:p:o:D:D:D:D:D:)...
در مقالات جوملا سه شنبه, 16 دسامبر 2014 07:57
سلام دوست عزیز از عکسهای زیبایت خوشم آمد لطفا اگر از فل...
در مقالات جوملا پنج شنبه, 03 جولای 2014 18:18
محمدعلی{سخایی} posted a comment in تصاویر 1
بسیارعالی است خوشم امد
در مقالات جوملا پنج شنبه, 27 مارس 2014 19:50
فعالیت های خوبی داشته اید امید واریم در آینده کار ها و ف
در مقالات جوملا سه شنبه, 17 سبتامبر 2013 18:45
السلام علیک یا ابا عبدالله الحسین (ع). کربلا آرزوی ماست خدایا برسان.
به حول و قوه پرودگار و توجه خاص جضرت ولی عصر (عجج) مسجد جامعع، حوزه علمیه و مرکز فرهنگی تحقیقاتی سرور کائنات (ص) واقع در غرب کابل جاده شهید مزاری-سرگ بیست متره -شهرک عرفانی به بار نشسته و به تاریخ 1396/9/15 مراسم افتتاحیه آن برگزار گردیده و هم اکنون تعداد 200 نفر متعلم و 10 نفر استاد در آن مشغول تعلیم و تعلم است.
مسجد و مدرسۀ علمیه محمدیه (ص) واقع در غزنی قلعۀ امیر محمد
سوم شعبان سالروز میلاد حضرت امام حسین(ع) سرور آزادگان جهان، چهارم شعبان سالروز میلاد حضرت ابوالفضل العباس(ع) سمبل مقاومت و وفاداری و چهارم شعبان سالروز تولد حضرت امام زین العابدین(ع) زینت عبادت کنندگان برهمه شیفتگان امامت و ولایت مبارکباد‍
اعیاد شعبانیه مبارک باد

امنیت اقتصادی در منظومۀ فکری فقهای معاصر
چکیده:
با نگاه به آموزه¬های اسلام درمی¬یابیم که اسلام و به تبع آن فقهای کرام در باب مفهوم و قلمرو امنیت اقتصادی به عنوان حاکمان اصلی در نظام سیاسی اسلام روی امنیت اقتصادی زیاد تکیه کرده است. زیرا یکی از مهمترین نیازهای انسانی نیاز اقتصادی است. انسان برای ادامه حیات خود ناگزیر به کار و کوشش و تهیه¬ای نیازمندی¬های مادی خود می¬باشد. اقتصاد نه تنها در زندگی خصوصی و حیات اجتماعی افراد نقش دارد بلکه به عنوان متغیری برای در نظر گرفتن محتوای حکومتها نیز مطرح می‌باشد. در کل امنیت اقتصادی در اسلام از اهمّیّت خاصی برخوردار بوده و از حقوق اولیه انسان محسوب می‌شود. فقها معتقد اند، امنیت اقتصادی عبارت است از ایجاد نظم بین عوامل اساسی و تهیه مایحتاج معیشتی انسان یعنی منابع اولیه، تولید، توزیع کار و درآمد اعضای جامعه به گونه‌ای که نیاز ضروری آنها تأمین شود و افراد جامعه از فقدان و یا حتی احتمال فقدان این ضروریات احساس خطر نکرده و آرامش و آسایش‌شان سلب نشود.
مقدمه
«انسان برای بقا و حیات خود احتیاج دارد به چیزهایی از قبیل غذا، لباس و مسکن که وسایل معاش نامیده می‌شود. انسان به غیر این امور نیز احتیاج دارد از قبیل احتیاجات خانوادگی «زن و فرزند» احتیاجات فرهنگی، معنوی، دینی، احتیاجات سیاسی «حکومت» و آنچه مربوط به شئون حکومت است و احتیاجات اجتماعی از قبیل قضاوت و... در میان احتیاجات انسان اولی‌ترین احتیاجات وی احتیاجات اقتصادی است یعنی اموری که انسان در حیات و بقاء شخص خود به آنها نیازمند است و بدون آنها قادر به ادامه حیات نیست.» (مرتضی، مطهری، نظری به نظام اقتصادی اسلام، ص 28-29) البته باید دانست که اسلام آمیزه است از قوانین و رهنمودهای مادی و معنوی (اعتقادی، عبادی، اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و...) که در آن هیچ یک از این مقولات جدایی از دیگری شکل پذیر نیست و اگر به تنهایی تصور یا پیاده شود اسلام نیست، بنابراین «اسلام اعتقادی بدون اقتصاد و اسلام اقتصادی بدون اخلاق و اسلام عبادی بدون سیاست و اسلام سیاسی بدون ایمان و اعتقاد مساوی است، با هر یک از مقولات منهای اسلام راستین و چنان است که موجودی را به عنوان انسان معرفی کنیم بدون دست، پا، بدن، سر و... و یا ماشینی داشته باشیم فاقد فرمان، موتور و... متوقع باشیم این ماشین به درستی کار کند.» (حسین مظاهری، مقایسه بین سیسمتهای اقتصادی، انتشارات موسسه در راه حق بی تا) پس اسلام نمی‌تواند بدون اقتصاد و نظام اقتصادی باشد و برعکس تا آنجا به مسأله اقتصاد اهمّیّت داده شده است از نظر اسلام که هدفهای اسلامی بدون اقتصاد سالم غیر قابل تأمین است و فقر انسان را به کفر می‎کشاند چنانچه در حدیث آمده است: «کادالفقر ان یکون کفرا.» (العلامة آية الله الشيخ علي النمازی، مستدرك سفينة البحار، جزء 2، ص1، ر.ک. نرم افزار الشامله) بیم آن است که فقر به کفر انجامد.» در حدیث دیگر آمده است: «من لا معاش له لا معاد له» همینطور «من كان في دنياه عاجزاً فهو عن آخرته أعجز.» (أحاديث في الدين والثقافة والاجتماع، جزء 1، ص 217، ر.ک نرم افزار الشامله) پس امنیت اقصادی و انتظام معیشت افراد- چه در حوزۀ فردی و چه اجتماعی مدح و توصیه شده است. همچنانکه حضرت آیت الله خامنه¬ای در زمینه اهمیت امر معیشت فرموده اند: «مسأله معیشت قطعاً در اولویت اول است، معیشت که نبود، دین هم نیست، اخلاق هم نیست، حفظ عصمت و عفت هم نیست.» (علی خامنه¬ای، بیانات، 29/3/1379، نرم افزار حدیث ولایت.)
در این گفتار برآنیم که امنیت اقتصادی را تعریف، موارد و قلمرو آن را بیان و سازوکارهای آن را، ارئه نماییم.
مبحث اول: مفهوم امنیت اقتصادی


1- امنیت اقتصادی عبارت است از اینکه: «مردم در اموال و دارایی‌های خود امنیت داشته و از تعرض دیگران هم در امان باشند و دولت هم با مدارا و رعایت عدل و انصاف و با توجّه به دیگر اخلاق پسندیدۀ اسلامی از آنان مالیات و زکات اخذ نموده و در تأمین کالاها و مایحتاج زندگی و معیشتی مردم تلاش کند.»
2- امنیت اقتصادی عبارت است از «فراهم بودن زمینه های درآمد مناسب اقشار میانی و پائین جامعه در حل مشکلات معیشتی و مسکن، سرمایه گذاری و اشتغال، قانونمندی و سلامت در چرخه تولید، توزیع و مصرف، بهره وری مناسب از ذخایر و معادن، توسعه و مکانیزه نمودن بخش کشاورزی، رهایی از اقتصاد تک محصولی، خودکفایی در صنایع مهم و کلیدی و دست یابی به تکنولوژی های پیشرفته، تعادل و توازن در عرضه و تقاضا.» (حصون - بهار 1388 ، شماره 19، ر.ک: http://www.hawzah.net)
3- امنیت اقتصادی عبارت است از: «میزان حفظ و ارتقای شیوۀ زندگی مردم یک جامعه از طریق تأمین کالاها و خدمات و هم از مجرای عملکرد داخلی و هم حضور در بازارهای بین‌المللی.» (ماندل، چهرۀ متغیر امنیت ملی، ص 107)
پس می‌توان گفت امنیت اقتصادی عبارت است از ایجاد نظم بین عوامل اساسی تهیه مایحتاج معیشتی انسان یعنی منابع اولیه، تولید، توزیع کار و درآمد اعضای جامعه به گونه‌ای که نیاز ضروری آنها تأمین شود و افراد جامعه از فقدان و یا حتی احتمال فقدان این ضروریات احساس خطر نکرده و آرامش و آسایش‌شان سلب نشود. باری بوزان امنیت اقتصادی را در سه سطح فردی، گروهها و طبقات مطرح کرده است.
4- امنیت اقتصادی: «در سطح فردی به میزان دسترسی انسان به ضروریات زیستی (غذا، آب، سرپناه و آموزش) مربوط است. در سطوح بالاتر ایدۀ امنیت اقتصادی با گستردگی زیاد آغشته به مسائل سیاسی شده و حوزۀ اشتغال، تولید، توزیع درآمد و رفاه را د برمی‌گیرد. به نظر بوزان، امنیت اقتصادی فرد تنها به شرایط زیستی محدود نمی‌شود بلکه تأمین این امنیت به معنی حفظ سطح مشخص از استاندارد زندگی است. به عنوان نمونه اشتغال یا حق دستمزد را باید از شرایط ضروری امنیت اقتصادی بدانیم.» (بوزان، مردم دولت ها و هراس، ص266) بنابراین می¬توان گفت: امنیت اقتصادی همان شرایط حیاتی اقتصادی و عبارت است از، «برقراری نظم بین عوامل اساسی تهیۀ ما یحتاج معیشتی انسان یعنی منابع اولیۀ، تولید، توزیع، کار و در آمد اعضای جامعه، بطوریکه نیازهای ضروری آنها تأمین شود و آنها از فقدان و یا حتی احتمال فقدان این ضرویات احساس خطر ننموده و آرامش و آسایش آنها سلب نگردد.» (بهرام اخوان کاظمی، همان، ص37)

مبحث دوم: موارد و قلمرو امنیت اقتصادی
الف) حوزۀ مالکیت
محمد باقر صدر می‌گوید: «ساختمان عمومی اقتصاد اسلامی از سه اصل اساسی تشکیل یافته که بر طبق آن محتوای اقتصاد اسلامی مشخص می‌شود با این ترتیب نظام اقتصاد اسلامی از نظر اصول از دیگر سیستم‌های اقتصادی متمایز می‌گردد و این سه اصل عبارت است از:
1- اصل مالکیت مختلط
به این معنا که اسلام امنیت اقتصادی را در در اشکال مختلف آن پذیرفته است و در نوع مالکیتی که مقرر داشته با سرمایه‌داری و سوسیالیستی اختلاف اساسی دارد. جامعه سرمایه‌داری به شکل خاص مالکیت فردی معتقد است و مالکیت فردی را به عنوان یک قاعده عمومی پذیرفته است. لهذا به افراد اجازه می‌دهد که انواع گوناگون ثروت کشور را مطابق فعّالیّتها و شرایطی که دارند به مالکیت خصوصی خویش درآورند، سرمایه‌داری مالکیت عمومی را قبول ندارد مگر آنگاه که ضرورت اجتماعی ایجاب کند.
اما جامعۀ سوسیالیستی درست عکس جامعه سرمایه‌داری می‌باشد، چون در جامعه سوسیالیستی مالکیت عمومی اصل کلی می‌باشد که شامل همۀ انواع ثروت کشور می‌شود و مالکیت خصوصی در جامعه سوسیالیستی نسبت به بعضی از ثروتها حالت استثنایی و نادر را دارد که بعضی اوقات جامعه سوسیالیستی به لزوم آن اعتراف می‌کند. براساس این دو نظریه متضاد سرمایه‌داری و سوسیالیستی نام «جامعه سرمایه‌داری» به آن اجتماعی اطلاق می‌گردد که مالکیت خصوصی را به عنوان تنها اصل و ملی کردن به عنوان یک حالت استثنایی و رفع ضرورت اجتماعی معتقد است. کما آنکه نام «جامعه سوسیالیستی» به آن جامعه اطلاق می‌شود که مالکیت اشتراکی را به عنوان تنها اصل پذیرفته و معتقد است که مالکیت خصوصی فقط یک حالت استثنایی می‌باشد.
باید دانست که هیچ یک از دو صفت اساسی جامعه سرمایه‌داری و سوسیالیستی بر جامعه اسلامی منطبق نمی‌شود. زیرا نظام اقتصادی اسلام با سرمایه‌داری موافقت ندارد که مالکیت خصوصی را تنها اصل می‌داند. همانطور با سوسیالیسم توافق ندارد که مالکیت اشتراکی را اصل عمومی می‌داند، بلکه اسلام در آن واحد اشکال مختلفی برای مالکیت مقرر می‌دارد به این ترتیب اسلام اصل مالکیت مختلطه را «مالکیتی که دارای اشکال متنوع است» به جای «اصل شکل واحد مالکیت» که سرمایه‌داری و سوسیالیسم به آن معتقد است وضع می‌کند، از این جهت می‌بینیم سه نوع مالکیت در اسلام وجود دارد.

انواع مالکیت در اسلام
1/1- مالکیت خصوصی
1/2- مالکیت عمومی
1/3- مالکیت دولت
اسلام برای هر یک از این اشکال سه گانه مالکیت میدان عمل خاصی را اختصاص داده است و هیچ یک از آن سه حالت را به عنوان حالت نادر و استثنایی یا علاج موقتی که شرایط آن را ایجاب می‌کند نمی‌شناسد به همین علت اشتباه است که جامعه اسلامی را یک جامعه سرمایه‌داری بنامیم اگر چه نسبت به بعضی از اموال و ابزار تولید، مالکیت خصوصی اعطا کرده است، چون در نظر اسلام مالکیت خصوصی قاعده عمومی نمی‌باشد و نیز اشتباه است که بر جامعه اسلامی نام جامعه سوسیالیستی بگذاریم، اگر چه اسلام اصل مالکیت عمومی و مالکیت دولت را نسبت به بعضی از ثروتها و سرمایه‌ها پذیرفته است، زیرا شکل اشتراکی مالکیت در نظر اسلام قاعده عمومی نمی¬باشد.
همچنین اشتباه است جامعه اسلامی را ترکیبی از سیستم سرمایه‌داری و سوسیالیستی بدانیم چون تنوع اشکال مالکیت در جامعه اسلامی بدین معنی نیست که نظام اقتصادی اسلام ترکیبی است از سیستم سرمایه‌داری و سوسیالیستی بلکه این تنوع اشکال مالکیت حکایت از یک رأی قاطع عملی و اصلی می‌کند که بر پایه و اصول فکر معینی پی‌ریزی گشته است و در چهار چوب خاصی از ارزشها و مفاهیم وضع شده است. بدانسان که با پایه و اصول ارزشها و مفاهیمی که سرمایه‌داری لجام گسخته و سوسیالیسم مارکیسم بر آن استوار شده اند تضاد دارد.
و صحت اصل مالکیت مختلط در اسلام را بطلان نظریه «شکل واحد مالکیت» ثابت می‌کند، چون دو آزمایش سیستم سرمایه‌داری و سوسیالیسم نشان دادند که هر کدام به شکلی مالکیت دیگری را که با قاعده عمومی آن معارض است اعتراف می‌کنند و دیر زمانی است که جامعه سرمایه‌داری به فکر ملی کردن افتاده است و از بعضی منافع عمومی قید مالکیت خصوصی را برداشته است و همینطور جامعه سوسیالیستی مجبور است به مالکیت خصوصی، گاهی به صورت قانونی و احیاناً به صورت غیر قانونی اعتراف نماید.» (محمد باقر صدر، اقتصاد نا، مترجم، محمد کاظم موسوی، ج 1 ص 324-327) پس معلوم می‌شود که اسلام روی امنیت اقتصادی در حوزۀ مالکیت در اشکال مختلف آن تکیه کرده است.
2- اصل آزادی اقتصادی در کادر محدود
اصل دوم اقتصاد اسلامی اعطای آزادی محدود در چهار چوب ارزشهای معنوی و اخلاقی است که اسلام بدان معتقد است. «در این اصل نیز مانند اصل قبل اختلاف بارزی میان اقتصاد اسلامی و دو اقتصاد سرمایه‌داری و سوسیالیستی وجود دارد. زیرا در اقتصاد سرمایه‌داری مردم از آزادی‌های نامحدود برخوردار بودند و در اقتصاد سوسیالیستی توده مردم از آزادی محروم گشتند.
اما اسلام روشی اتخاذ کرده است که با طبیعت عموم مردم هماهنگی دارد و اسلام در حدودی ارزشهای معنوی و ایده‌های اسلامی به توده‌ها آزادی می‌دهد و از طرفی آزادی را در مجرای صحیح خود قرارداده از این رهگذر از آزادی وسیله خوبی برای خدمت به خلق به وجود می‌آورد.» (همان ص 327-328)
3- اصل عدالت اجتماعی
اصل سوم اقتصاد اسلامی اصل عدالت اجتماعی است. «اسلام نظام توزیع ثروت در جامعه اسلامی را از عناصر و تضمین‌های بهره‌مند کرده که توزیع قادر بر تحقق بخشیدن به عدالت اسلامی ‌باشد و با ارزشهایی که بر پایه آنها استوار است انسجام داشته باشد و بدین سان اسلام در چنین نظامی، عدالت اجتماعی را مجسم ساخته است، موقعی که اسلام عدالت اجتماعی را در چهار چوب اصول اساسی که نظام اقتصادی اسلام از آن به وجود می‌آید، پی‌ریزی نمود، عدالت اجتماعی را به نحوی تعریف نکرد که هر نوع تفسیر، به آن راه یابد، همچنین تفسیر آن را به جوامعی که نظر آنها دربارۀ عدالت اجتماعی فرق می‌کند واگذار نکرد، چون نظر جوامع نسبت به عدالت اجتماعی به نسبت اختلاف افکار و درک آنها از زندگی اختلاف پیدا می‌کند... بلکه اسلام مفهوم عدالت اجتماعی را در ضمن برنامه اجتماعی خاصی جلوه‌گر ساخته، بدین سان توانسته است این مفهوم را در متن جامعه و واقعیت زندگی مردم مجسم سازد.
شکل اسلامی عدالت اجتماعی
شکل اسلامی عدالت اجتماعی دارای دو اصل عمومی است که برای هر یک از این دو اصل راهها و تفصیلات وجود دارد.
3/1- اصل همکاری عمومی ( تکامل عام )
اهتمام به اصل همکاری عمومی در اوّلین خطابه پیغمبر (ص) و اوّلین عمل سیاسی وی در اوّلین دولت اسلامی به وضوح روشن است. در روایت آمده که پیغمبر بزرگ بیانات هدایت‌آمیز خود را چنین ایراد کرد: «اما بعد ای مردم برای خود انفاق نمایید، می‌دانید به خدا هر وقت که یکی از شما می¬میرد گوسفندان خود را ترک می‌کند درحالیکه چوپانی ندارد و سپس خدایش به وی می‌گوید: آیا رسول من به تو ابلاغ نکرده، که تو را مال دادم، بر تو خوبی کردم به این ترتیب چه توشه‌ای برای خود اندوخته¬ای؟ سپس به راست و چپ خود نگاه می‌کند چیزی نمی‌بیند، سپس به جلوی خود می¬نگرد و چیزی جز جهنم نمی‌بیند، بنابراین هر کس می‌تواند خود را از آتش مصون بدارد (ولو به یک دانه خرما) لازم است که اقدام کند، هر کس که قادر بر انفاق نیست پس به وسیله یک سخن نیکو خود را از آتش جهنم برهاند، زیرا خداوند متعال هر نیکی را به ده برابر تا هفتصد برابر عوض می‌دهد - پیامبر بزرگ اسلام از آنرو که خواستار محقق ساختن عدالت اجتماعی اسلامی بود، کار سیاسی خود را با برقراری برادری و پیاده کردن اصل همکاری میان مهاجرین و انصار آغاز نمود. (همان، ص332- 334)
3/2- اصل توازن اجتماعی
شکاف طبقاتی یکی از بزرگترین مشکلات جامعه انسانی است و موجب بر هم زدن عدالت اجتماعی می‌شود، زیرا بروز و تشدید این پدیده شرایط نابرابری را در جامعه حاکم می‌سازد که به خصومت‌ها و رقابتهای ناسالم منتهی می‌گردد، و طبقه ضعیف ضعیفتر و ثروتمندان ثروتمندتر می‌گردند. یکی از سیاستهای اصولی در مکتب اقتصادی اسلام ایجاد توازن اجتماعی و تعدیل ثروتها است. در پرتو این سیاست زمینه‌های لازم برای کسب درآمد برای همگان فراهم می‌شود و از سوی دیگر برای جلوگیری از تمرکز ثروت و شکاف طبقاتی با ابزارهایی که در اختیار حاکم اسلامی است در ثروتها تعدیل صورت می‌گیرد. بنابراین هرچند در جامعه اسلامی همه افراد از نظر دارایی و سطح زندگی برابر نیستند ولی همگان از سطح قابل قبول زندگی و رفاه نسبی برخوردارند و بدین ترتیب با تحقق توازن اجتماعی فقر از جامعه ریشه کن می‌گردد.
قید رفاه نسبی به سبب تفاوت سطح زندگی افراد در زمانها مختلف است زیرا با پیشرفت تکنولوژی و دستیابی به امکانات جدید سطح زندگی افراد نیز تغییر می¬کند. لذا سطح مشخصی از رفاه در مکتب اقتصادی اسلام تعیین نشده است و حکومت اسلامی به تناسب هر زمان زمینه‌های لازم برای تأمین رفاه همگانی را فراهم می‌کند، در مکتب اسلام مرزی برای دارایی‌ها و ثروت [مشروع] افراد جامعه وجود ندارد زیرا تمام تلاشها برای فراهم ساختن سطح قابل قبول زندگی برای همگان است و اگر عده‌ای با کوشش بیشتر یا برخورداری از امکانات بالاتر از ثروت بیشتری بهره‌مند شوند، به این هدف لطمه وارد نمی¬کند و شکاف طبقاتی پدید نمی‌آید. علاوه افزایش نیازها، امکانات و ثروت بیشتری می¬طلبد و محدود ساختن سطح درآمد و ثروت در واقع محدود کردن سطح پیشرفت و رشد و توسعه است. (محمد مهدی کرمی و محمد پورمند بنی زاده، مبانی فقهی اقتصاد اسلامی، ص 176)
ب) حوزۀ تولید
حضرت آیت الله خامنه¬ای در باب امنیت اقتصادی در حوزه تولیدفرموده اند: (امروز کشور تشنه‌ی فعالیّت اقتصادی سالم و ایجاد اشتغال برای جوانان و سرمایه‌گذاری مطمئن است. و این همه به فضائی نیازمند است که در آن، سرمایه‌گذار و صنعتگر و عنصر فعال در کشاورزی و مبتکر علمی و جوینده‌ی کار و همه‌ی قشرها، از صحّت و سلامت ارتباطات حکومتی و امانت و صداقت متصدیان امور مالی و اقتصادی مطمئن بوده و احساس امنیت و آرامش کنند. اگر دست مفسدان و سوءاستفاده‌کنندگان از امکانات حکومتی، قطع نشود، و اگر امتیازطلبان و زیاده‌خواهان پرمدّعا و انحصارجو، طرد نشوند، سرمایه‌گذار و تولید کننده و اشتغال‌طلب، همه احساس ناامنی و نومیدی خواهند کرد و کسانی از آنان به استفاده از راههای نامشروع و غیرقانونی تشویق خواهند شد.) (علی خامنه¬ای، بیانات، 10/2/1380، ر.ک. نرم افزار حدیث ولایت.)
بناء امنیت اقتصادی در حوزۀ تولید یعنی اینکه انسانها در هر نوع کار و کوشش مباح، آزاد بوده و از امنیت کامل برخوردار باشند. خداوند می‌فرماید: «هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ ذَلُولًا فَامْشُوا فِي مَنَاكِبِهَا وَكُلُوا مِنْ رِزْقِهِ وَإِلَيْهِ النُّشُورُ» (ملک / 15) او کسی است که زمین را برای شما رام کرد، بر شانه‌های آن راه بروید و از روزیهای خداوند بخورید» همه انسانها در هر شرایطی که باشند، برای ادامه زندگی نیازمند نعمتهای هستند که خداوند برای آنها مهیا کرده است. «اما این نعمتها همه به یک صورت نیستند.»
1- برخی از آنها چون هوا به صورت آماده آفریده شده به طور رایگان در اختیار همه قرار می‌گیرد و هیج نیازی به کار و کوشش ندارد.
2- برخی دیگر چون آب اگرچه به صورت آماده در طبیعت موجود است امّا برای بدست آوردن آن نیاز به کار و کوشش است.
3- برخی دیگر چون آهن، مس و طلا، علاوه برکوشش برای به دست آوردن آنها احتیاج به کار مجدد برای تصفیه و تغییر شکل نیز دارند تا به محصولات قابل استفاده تبدیل شوند. بر این اساس می‌توان گفت، هر نوع کار و کوشش به منظور به دست آوردن نعمتها یا تغییر شکل آنها برای تأمین احتیاجات مادی و معنوی انسانها را تولید می‌گویند.» (سیدعباس موسویان، کلیات نظام اقتصادی اسلام، ص 90-91) بنابراین امنیت در حوزۀ تولید یعنی امنیت و آزادی داشتن در هر نوع کار و کوشش برای بدست آوردن نعمتها یا تغییر شکل آنها برای تأمین احتیاجات مادی و معنوی اعم از اینکه در بخش کشاورزی، صنعتی، دامداری، و...باشد.
امنیت در حوزۀ تولید با محدودیتهای تولید
یک سری محدودیتهایی در حوزۀ تولید وجود دارد که خود تأمین کنندۀ امنیت در حوزۀ تولید است. از آنجایی که اسلام، زندگی دنیایی انسان را مقدمه‌ای برای زندگی جاویدان آخرت و مقدمه برای رسیدن به تکامل روحی و معنوی انسان می‌داند، در نتیجه تولید و استفادۀ برخی اشیا را که با هدف غایی اسلام و انسان ناسازگار است، ممنوع و حرام اعلام کرده است که فقهای بزرگوار اسلام این اشیا را در کتابهای فقهی خود بیان کرده‌اند از جمله در کلام مرحوم شیخ انصاری و امام خمینی (ره) به قرار ذیل آمده است :
1- تولید اشیایی که خوردن و نوشیدن آنها در اسلام حرام است، مانند تولید مشروبات الکلی، تولید گوشت خوک و ...
2- تولید اشیایی که استعمال آنها برای فرد یا جامعه ضرر دارد و اسلام از آن جهت آنها را ممنوع ساخته است، مانند تولید انگور به قصد درست کردن شراب، تولید چوپ به قصد ساختن بت، تولید انواع مواد مخدّر، برخی از اسباب بازیها که به کار گیری آنها موجب ضرر و زیان افراد می‌شود.
3- تولید وسایل قمار و ایجاد مراکز قمار.
4- تولید وسایل لهو لعب و ایجاد مراکز فحشا و منکرات.
5- تولید انواع سلاحهای جنگی به قصد فروش به کفار و کسانی که علیه مسلمانا استفاده می‌کنند. (مرتضی انصاری، مکاسب محرمه، ص 14- 17، روح الله خمینی، مکاسب محرمه، ص 106- 113 و 144)
بنابراین «در نظام اقتصادی اسلام، ثروت نامحدود معنا و مفهومی ندارد، در هر شرایطی ثروت به صورت مشروع تا حدّ معیّنی می‌تواند جمع آوری شود، این حدی متناسب با شرایط جامعه اسلامی و اقشار دیگر جامعه است. در روایتی از امام صادق (ع) نقل شده است که فرمودند: هیچ شخصی نمی¬تواند ده هزار درهم از راه حلال جمع کند.» (محمد بن حسن حر عاملی ، وسایل الشیعه، ج 17، ص 36، برای توضیح بیشتر ر. ک. سید جواد ورعی، امام خمینی(ره) و احیای تفکر اسلامی، ص 154)
ج) حوزۀ اشتغال
امنیت شغلی در اسلام از اهمّیّت خاصی برخوردار بوده و از حقوق اولیه انسان محسوب می‌شود از نظر اسلام انسان در آزادی انتخاب و گزینش شغل مناسب و سازگار با روحیه و شرایط خود امنیت کامل دارد. در اسلام افراد در انتخاب شغل و بدست آوردن ثروت و مصرف آن امنیت داشته و آزادند و از این نظر، حکومت اسلامی و هیچ قدرت دیگری نمی‌تواند مزاحم آنان باشد یا آنها را به کاری مخالف میل قلبی‌شان وا دارد. حکومت نمی‌تواند بخشی از دسترنج آنان را به خود اختصاص دهد یا در مصرف آن محدودیتی ایجاد کند، مگر در مورد مالیاتهای اسلامی و امور دیگری از این قبیل که در قوانین اسلامی پیش بینی شده است. نکته مهمتر اینکه دولت باید در تأمین نیازها با افراد همکاری کند و شرایط برخورداری از دستمزد کافی را جهت تأمین هزینه لازم زندگی افراد فراهم کند. (سید حسین اسحاقی، آزادی در اسلام و غرب، ص163)
باید توجّه داشت انسانها تا آنجا در انتخاب شغل و پیشه امنیت و آزادی دارند که حتی حاکم اسلامی هم نمی¬تواند آنان را بر انجام عملی حتی عام المنفعه مجبور سازد، همانطوریکه در روایت آمده است که جمعی از مردم یکی از ایالات تحت حکومت امام علی (ع) در اثر خشک شدن رودخانه شهر از امام خواستند که طی حکمی به والی آن شهر مردم را به کندن نهر وادار کند حضرت طی نامه¬ای ضمن گزارش جریان فوق نظر خویش را چنین بیان فرمودند: «ولست انّی اجبر احداً علی عمل یکره فادعهم إلیک فإن کان الامر فی النهر علی ما وصفوا فمن احبّ أن یعمل فمره بالعمل» (محمد باقر، محمودی، نهج السعادة فی مستدرک نهج البلاغه، ج4، ص539) من خود را سزاوار آن نمی‌دانم که احدی را بر عملی که از آن اکراه دارد مجبور سازم [ای حاکم] تو نیز آنان را به حال خودشان واگذار کن، اگر جریان درباره خشک شدن نهر، همانطوریکه نقل کردند، باشد هر که را که خود دوست دارد او را به کندن نهر امر کن.»
امنیت شغلی با محدودیتهای آزادی اشتغال
برای تحقق امنیت اشتغال یک سری محدودیتهای شغلی وجود دارد که این محدودیتها را می‌توان به دو دسته تفسیم کرد:
1- محدودیت ذاتی: که از ژرفای روح آدمی سرچشمه می‌گیرد و در پرتو تربیت اسلامی، معنویت صحیح به انسان می‌بخشد، انسان مسلمان با کمال آزادی در اثر درخشش محدودیت ذاتی، زکات و حقوق خدا را می‌پردازد و از انتخاب شغلهایی که منافات با کرامت انسانی دارد پرهیز می‌کند و در تحقق مفاهیم عدل اجتماعی اسلام تلاش و مشارکت سازنده دارد و...
2- محدودیت عینی: که عبارت است از نیروی خارجی که رفتار و سلوک اجتماعی را مشخص و کنترل می‌کند، اجرای این محدودیت در اسلام به چند شکل است:
1/2- شریعت اسلامی در منابع اصلی خود تصریح کرده که فعّالیّتهای اقتصادی و اجتماعی که از نظر اسلام، بازدارنده تحقق ایده‌ها و ارزشهای ساخته شده اسلامی هستند مانند (ربا، احتکار و امثال آن) ممنوع است.
2/2) اسلام اصل نظارت حکومت اسلامی را بر فعّالیّت عمومی و دخالت دولت برای حمایت مصالح عمومی و نگهبانی از آن با محدود کردن آزادی‌های افراد در کارهایی که با آن سروکار دارند پذیرفته است. وضع این اصل از طرف اسلام ضامن تحقق بخشیدن ایده عدالت اجتماعی در طول زمان است. گاهی انجام کاری برای جامعه در زمان خاصی زیان آور و تفکیک و تفصیل آن در قوانین ثابت ناممکن است در این صورت تنها راه آن است که به حکومت اسلامی قدرت نظارت و هدایت داده شود تا آزادی‌های افرد را در امور مباح شرعی براساس ایده‌های اسلامی کنترل کند. دلیل این نظارت نیز آیه «اطیعوا اللّه و اطیعوا الرّسول و اولوالامرمنکم» است.
د) حوزۀ توزیع
یکی از بحث‌هایی که در بعد امنیت اقتصادی مطرح است امنیت در حوزۀ توزیع می‌باشد، که دارای سه مرحله است.
1- توزیع قبل از تولید(توزیع منابع طبیعی)
شکی نیست که یکی از عوامل اصلی تولید، ثروتها و منابع طبیعی، چون اراضی، آبها، معدنها وجنگلها است. نظامهای سرمایه‌داری و سوسیالیستی، در بحث توزیع، توجّهی به این منابع ندارند و عمده بحث خود را به توزیع بعد از تولید یعنی توزیع درآمد بین دیگر عوامل تولید، چون سرمایه، نیروی کار و کارفرما متمرکز کرده اند؛ امّا نظام اقتصادی اسلام، به جهت اهمّیّت دادن به بحث عدالت اجتماعی، قبل از بحث در مورد تعیین سهم عوامل تولید، به مسئلۀ توزیع منابع طبیعی می‌پردازد و می‌گوید: انسانها با اینکه در بهره‌برداری از ثروتها و منابع طبیعی آزادند امّا به خاطر رعایت عدالت اجتماعی یک سری محدودیتهایی را هم دارند. لذا احکام مالکیت عمومی و دولتی در مورد ثروتهای طبیعی و نحوۀ بهره‌برداری افراد از آنها، نظریۀ توزیع قبل از تولید را مطرح می¬کند که به طور خلاصه می‌توان در موارد ذیل بیان کرد.
1/1- آن دسته از ثروتهای طبیعی که در مالکیت عمومی قرار دارند، اصل منابع به هیچ وجه به مالکیت خصوصی افراد در نمی‌آید.
1/2- تمام افراد جامعه می‌توانند به میزان رفع نیاز شخصی، از منابع مذکور بهره‌برداری کنند.
1/3- استفادۀ بیش از حدّ نیاز شخصی، منوط به موافقت دولت اسلامی است و دولت می¬تواند در ازای اعطای مجوز طسق بگیرد. (طسق، مالیاتی است که حاکم اسلامی به منظور ایجاد توزن اجتماعی و برای حفظ حق مشترک و عمومی جامعه در منابع طبیعی، از کسانی که بیش از حدّ نیاز از آن بهره برداری می‌کنند در یافت و در مصالح جامعه و عموم مردم هزینه کند)
1/4- افراد تنها با ارزش کار مفید اقتصادی نسبت به منابع طبیعی حق پیدا می¬کنند و نوع کاری که در ثروتهای طبیعی ایجاد حق می‌کند، با توجّه به نوع آنها متفاوت است؛ کما اینکه حق پیدا شده در اثر انجام کار بر ثروتهای طبیعی، یکسان نبوده، بستگی به نوع منابع طبیعی دارد؛ برای مثال، جمع آوری سنگ از بیابان، هیزم از جنگل و برداشتن آب از رودخانه ـ که از نظر اقتصادی کاری مفید به حساب می‌آید و در اصطلاح فقهی به آن حیازت می‌گویند ـ موجب پیدا شدن حق مالکیت بر آنها می‌شود؛ درحالیکه مسأله، در مورد زمین فرق می‌کند و حیازت زمین به معنای علامت گذاری آن برای ملکیت کافی نیست؛ بلکه شخص باید آن زمین را احیا کند و عمل تحجیر (سنگ چین کردن اطراف یک زمین) و علامت گذاری فقط، موجب حق اولویت برای احیا و آباد کردن می¬شود.
2- توزیع بعد از تولید (توزیع درآمد)
شکی نیست که منابع و عوامل مختلفی، چون مواد خام و اولیه، نیروی کار، سرمایه نقدی، کالاهای سرمایه‌ای (مانند زمین، ساختمان، ماشین آلات، ابزار و تأسیسات) و مدیریت، در تولید محصول و به دنبال آن در تحصیل درآمد نقش دارند و شکی نیست که هر یک از آنها باید سهمی از تولید و درآمد داشته باشند. چگونگی توزیع درآمد میان عوامل مذکور، چه از جهت انتخاب نوع رابطه حقوقی و چه از جهت میزان سهم هر یک از عوامل، از مسایل پیچیده و مهم نظامهای اقتصادی است و از آن میان، سهم نیروی کار و سهم صاحبان سرمایه، خصوصاً سرمایه‌های نقدی از اهمّیّت فوق العاده‌ای برخوردار است.
عادلانه‌ترین نظام اقتصادی، نظامی است که به هر یک از عوامل، متناسب با ارزش افزوده‌ای که در تولید ایجاد می¬کند، بپردازد؛ در غیر این صورت، به طور مستمر، بخشی از حقوق یک عامل، به وسیله عامل دیگر دریافت می‌شود و به تدریج یک عامل با انباشت ثروت و دیگری با عقب ماندگی رو به رو خواهد شد. (معضل پول، هلموت کرویتس، ص228.ر.ک. کلیات نظام اقتصادی اسلام سیدعباس موسویان ص 64) و در کل رعایت تمام این موارد نیاز به امنیت دارد که بدون امنیت ممکن نیست.
3- توزیع مجدد درآمد
افراد در هر جامعه‌ای به سه گروه تقسیم می‌شوند: گروهی که می‌توانند از طریق کار و فعّالیّت اقتصادی نیازمندیهای خود را تأمین کنند. گروهی که فقط بخشی از نیازمندیهای خود را برآورده می‌کنند و گروهی که به دلیل نداشتن توان فعّالیّت اقتصادی یا نبودن زمینه فعّالیّت، قادر به تأمین نیازهای خود نیستند. در نظام اقتصاد سرمایه‌داری که توزیع درآمد به وسیله سازوکار و مکانیسم بازار کار و سرمایه انجام می¬گیرد، به مقضای اصل نظام به ناتوانی گروه سوم و کمبود گروه دوم توجّه نمی‌شود و دولت نیز هیچ مسئولیّتی در قبال آنان ندارد؛ اما در عمل، این بی‌اعتنایی دولت موجب بروز انواع بحرانهای اجتماعی شده و زمینه را برای نظریه دخالت محدود دولت و به کارگیری روشهایی برای تأمین اجتماعی، چون بیمه‌های بیکاری، بازنشستگی، از کار افتادگی فراهم می¬کند؛ بطوریکه امروزه بحث تأمین اجتماعی، عنصر مکمّل نظام اقتصادی سرمایه‌داری است؛ درحالیکه نظام اقتصادی اسلام، از همان ابتدا با وضع مالیاتهایی چون خمس و زکات و قراردادن حقوق برای محرومان در اموال گروه اول، موجب توزیع مجدد درآمد در جامعه می‌شود، و بطور مشخص در اسلام برای تأمین نیازمندیهای گروه سوم و تکمیل احتیاجات گروه دوم، دو راه پیش بینی شده است:
3/1- تکافل عام
تکافل عام، مسئولیّت متقابل افراد جامعه اسلامی در مورد تأمین نیازهای حیاتی همدیگر یا کفالت همگانی براساس اخوت و وحدت اسلامی است. این مسئولیّت، در حدّ سایر فرایض، فریضه¬ای لازم الاجرا است؛ برای مثال، چنانچه در اثر سوانح طبیعی، مانند زلزله، سیل و... عده‌ای امکانات زندگی خود را از دست بدهند، وظیفه همه افراد جامعه، اقدام برای تأمین نیازهای حیاتی آنان است و در صورت کوتاهی از انجام مسئولیّت، دولت اسلامی می‌تواند آنان را بر انجام آن ملزم کند و این مسئولیّت، به قدری مهم است که خداوند، جامعه را به سبب کوتاهی در انجام آن تهدید می‌کند: «هَا أَنْتُمْ هَؤُلَاءِ تُدْعَوْنَ لِتُنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَمِنْكُمْ مَنْ يَبْخَلُ وَمَنْ يَبْخَلْ فَإِنَّمَا يَبْخَلُ عَنْ نَفْسِهِ وَاللَّهُ الْغَنِيُّ وَأَنْتُمُ الْفُقَرَاءُ وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ ثُمَّ لَا يَكُونُوا أَمْثَالَكُمْ» (محمد/ 38) آری، شما همان گروهی هستید که برای انفاق در راه خدا دعوت می شوید. بعضی از شما بخل می‌ورزند، و هر کس بخل ورزد، به خود بخل کرده است و خداوند بی‌نیاز است و شما همه نیازمندید، و هرگاه سرپیچی کنید، خداوند گروه دیگری را جای شما می‌آورد، پس آنها مانند شما نخواهند بود (و سخاوتمندانه در راه خدا انفاق می‌کنند.)
پیامبر اکرم (ص) می‌فرماید: «ما آمن بی من بات شبعان و جاره جائع» (محمد بن یعقوب کلینی، اصول کافی، ج2، ص668، ابن ابی جمهور احسائی، عوالی اللآلی، ج1، ص 90) کسی¬که شب سیر بخوابد، درحالیکه همسایه‌اش گرسنه باشد، به من ایمان نیاورده است. در حدیث دیگر می‌فرماید: « ما آمن بي من بات شبعان و جاره طاويا ما آمن بي من بات كاسيا و جاره عارياٌ» (عوالی اللآلی، همان)
3/2- ضمان اعاله
دولت اسلامی وظیفه دارد با استفاده از مالیاتهای شرعی و دیگر منابعی که در اختیار دارد، از طریق فراهم کردن زمینه‌های اشتغال مناسب یا از طریق کمکهای بلاعوض، معیشت شهروندان جامعه اسلامی را در سطح مناسب کرامت انسان تأمین کند.
حضرت آیت الله خامنه¬ای می¬فرمایند: (این ملت عزیز و سربلند، در امر تغذیه و تهیه مواد غذایی اصلی خود، نباید به بیرون مرزها هیچ احتیاجی داشته باشد. از اوّل انقلاب تا امروز، تکیه بر مسأله کشت و زرع، برای تأمین این منظور بوده است. ما برای گندم و برنج و روغن و لبنیات و خوراک دام و بقیه مصارف عمده و اصلی کشورمان نباید نیازمند دیگران باشیم.) (علی خامنه¬ای، بیانات، 12/10/1380، ر.ک. نرم افزار حدیث ولایت.)
پیامبر گرامی (ص) می‌فرماید: «اذکّر الله الوالی من بعدی علی امتی... و لم یفقرهم فیکفرهم» (محمد رضا حکیمی، الحیاه، ج4، 422) خدا را به یاد هر حاکم اسلامی پس از خود می آورم... مردمان را فقیر نکند که در نتیجه، کافرشان خواهد کرد».
در نامه حضرت علی (ع) به ابن عباس فرماندار مکه آمده است: «... و انظر الی ما اجتمع عندک من مال الله فاصرفه الی من قبلک من ذوی العیال و المجاعه، مصیباً به مواضع الفاقه و الخلاّت و ما فضل عن ذلک فاحمله الینا لنقسمه فیمن قبلنا» (نهج البلاغه، نامه 67) در مصرف اموالی که نزد تو جمع شده و مربوط به خداست به دقت بنگر، و آن را به مصرف عیالمندان و گرسنگان برسان؛ بطوریکه درست به دست فقرا و نیازمندان برسد و مازاد آن را نزد ما بفرست تا بین کسانی که در اینجا هستند تقسیم کنیم».
در تاریخ اسلام می‌خوانیم که بلال، از طرف رسول خدا مأموریت رسیدگی به وضعیت فقرا و بینوایان و تأمین نیازمندیهای آنان را داشت؛ بطوریکه حتی اجازه داشت در صورت نبودن امکانات مالی برای بیت المال، قرض کرده و مایحتاج محرومان را تأمین کند. (ابن ابی جمهور احسائی، عوالی اللآلی، ج1، ص 90)
ح) حوزۀ مصرف
1- امنیت در تأمین نیازهای زندگی
انسان از روزی که به دنیا می‌آید به طور طبیعی با نیازهای بی‌شماری رو برو است و اسلام که دین فطرت و حکمت است در پاسخ به این نیاز فطری استفاده از نعمتهای الهی و بهره‌مندی از آنها را نه تنها حلال بلکه گاهی واجب کرده است. لذا در اسلام تأمین نیازهای معیشتی دارای اوّلین اولویت است. در همین راستا اسلام سختگیری در مخارج را نمی¬پسندد و انسان را به استفاده از نعمتهای پاکیزه در حد اعتدال فراخوانده است،
«يَا بَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا وَلَا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ - قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبَادِهِ وَالطَّيِّبَاتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِيَ لِلَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا خَالِصَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ كَذَلِكَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ» (اعراف/31- 32 ) ای فرزندان آدم؛ زیورهای خود را در هر عبادتی به خود برگیرد و هم از نعمتهای خود، بخورید و بیاشامید ولی اسراف مکنید که خدا مسرفان را دوست نمی‌دارد...»
از دیدگاه اسلام انسانها در مصارف مشروع نه تنها از امنیت و آزادی برخوردارند، بلکه مقدار مصرفی که برای ادامه حیات انسان و حفظ نفس از ابتلا به بیماریها و ناراحتیهای بدنی و روحی ضرورت دارد، بر افراد واجب است خداوند نعمتهای طیّب را حلال کرده و از تحریم و مصرف نکردن آنها نهی فرموده است: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ وَلَا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ- وَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلَالًا طَيِّبًا وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ» (مائده/87- 88) ای اهل ایمان؛ طعامهای پاکیزه را که خدا برای شما حلال نموده حرام مکنید و ستم مکنید که خدا ستمکاران را دوست نمی‌دارد. و از هر چیز که خدا روزی شما کرده، حلال و پاکیره آن را بخورید و از خدای که به او گرویده‌اید، بپرهیزید.»
مصارفی نیز که به افراد تحت تکفل انسان مربوط است، واجب است در این زمینه باید شرایط جغرافیایی و اجتماعی در کمیت و کیفیت مصارف در نظر گرفته شود و نیازهای متعارف تأمین گردد. علاوه بر مصارف واجب همچون موارد بالا و واجبات عبادی مانند: حج و زکات و خمس و...، مصرفهای راجح و مستحب دیگری نیز وجود دارد مانند: ایجاد زمینه رفاه خانواده خدمت و دستگیری از نزدیکان و مستمندان، آراستگی و به کار بردن بوی خوش. (سید حسین اسحاقی، پیشین، ص 166- 167)
روایات هم در زمینه توسعۀ بر خانواده زیاد سفارش کرده است امام علی (ع) به عاصم بن زیاد که لباس ضخیم پوشیده و خانه و زندگی‌اش را ترک کرده بود فرمود: «آیا از خانواده‌ات خجالت نمی‌کشی؟ آیا به فرزندانت رحم نمی‌کنی؟ آیا گمان می‌کنی خداوند چیزهای پاکیزه را بر تو حلال کرده ولی دوست ندارد تو از آنها برداشت کنی؟ تو در پیشگاه خداوند کوچکتر از آن هستی! آیا خداوند نمی‌فرماید: و زمین را با هزاران منفعت برای «زندگانی» خلق مقرر کردیم که در آن میوه‌های گوناگون و نخل خرمای با پوشش است. (نهج البلاغه، خطبه 209)
در وسایل الشیعه روایات متعددی با عنوان «استحباب التوسعه علی العیال» آمده است. در این روایات سخت نگرفتن در مخارج خانواده و ایجاد گشایش در تأمین نیازهای معیشتی مورد تأکید است. به عنوان نمونه از امام رضا نقل شده است: «بر شخص صاحب مال واجب است بر مخارج زندگی خانواده وسعت بخشد.» (محمد بن حسن حر عاملی، وسایل الشیعه، ج 15، ص 249)
2- امنیت در کامیابی از مواهب الهی
از نظر اسلام دایره مصرف ِیک فرد مسلمان، منحصر در نیازهای زندگی نیست؛ بلکه حق دارد با انگیزه لذت بردن از نعمتهای الهی مصرف خود را گسترش دهد. آیات و روایات زیادی وجود دارد که از یک سو، رفاه و آسایش متعارف را برای مسلمانان مجاز می‎شمارد و از سوی دیگر، هرنوع خسّت و سختگیری را مذموم و در مواردی حرام می‌داند. برای نمونه خداوند در قرآن می‌فرماید: «ای اهل ایمان؛ طعامهای پاکیزه را که خدا برای شما حلال نموده حرام نکنید و از حدّ تجاوز ننمایید؛ زیرا خداوند متجاوزان را دوست نمی‌دارد» (اعراف/31) در آیۀ دیگری برای مبارزه با برداشتهای غلط از مفاهیم اخلاقی چون زهد بعد از دعوت به آراستگی در پوشش و استفاده از نعمتهای پاکیزه می‌فرماید: «يَا بَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا وَلَا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ - قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبَادِهِ وَالطَّيِّبَاتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِيَ لِلَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا خَالِصَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ كَذَلِكَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ » (اعراف/31- 32 ) ای پیغمبر، بگو: «زینتهایی را که خدا برای بندگان خود آفریده و هم رزقهای حلال و پاکیزه را چه کسی حرام کرده است؟ بگو: این نعمتها در دنیا برای اهل ایمان است و در آخرت خاص آنان خواهد بود...»
در روایتی از امام صادق (ع) آمده است: «انّ الله یحبّ الجمالً و التجّمّلً و یبغضٌ البؤسً و التباؤسً فانّ الله اذا انعم علی عبده بنعمه أحبّ اًن یًری اثرها» (محمد بن حسن حر عاملی، وسایل الشیعه، ج6، ص 341) به راستی که خداوند، زیبایی و آراستگی را دوست دارد و فقر و فقیر جلوه دادن را مبغوض دارد و هنگامی که بر بنده‌اش نعمتی می‌دهد دوست دارد آثار آنعمت را بر او ببیند.»
امنیت در حوزۀ مصرف با محدودیتهای آزادی مصرف
بنا برآنچه گفته شد اسلام کامیابی انسان از نعمت های خداوند را حلال می‎شمارد امّا در عین حال برای تعدیل انسان و جلوگیری از فرو رفتن او در مادّیات، برخی مصارف را حرام و نسبت به برخی دیگر محدودیتهایی را قرارداده است. (سیدعباس موسویان، کلیات نظام اقتصادی اسلام، ص 97- 98) یعنی خداوند متعال برای تأمین مصالح فرد و جامعه، استفاده از کالاها و خدماتی را حرام کرده که در یک تقسیم بندی کلی می‌توان به سه گروه تقسیم کرد. باید توجّه داشت که ممکن است مصرف کالای بخصوصی از دو یا سه جهت حرام باشد؛ در نتیجه در هر سه گروه جا می‌گیرد.
1- کالاهای که دارای عناوین حرام است
در شریعت مقدس اسلام، برخی کالاها مشخصاً خرید و فروش و مصرف آنها حرام شده است؛ کالاهایی چون: خمر و هر مایع مست کننده‌ای، همینطور اعیان متنجسۀ که استعداد پاک شدن ندارد، حیوانات حرام گوشت، حیوانات حلال گوشتی که به طریق شرعی ذبح نشده‌اند، اشیاء نجس و متنجس، استفاده از ظروف طلا و نقره، پوشیدن لباس حریر خالص برای مردان، به کار گرفتن آلات لهو و لعب و وسایل قمار و... از این قبیل به شمار می‌آیند. (مرتضی انصاری، مکاسب محرمه، چاپ قدیم، ص 5-6 و 15 و22)
2- کالاها و خدمات ضرردار
اسلام، به کارگیری کالا و خدماتی را که زندگی و سلامت انسانها را به خطر می‌اندازد و به جسم و روح آنان ضرر می‌رساند حرام کرده است. امام خمینی (ره) در این باره می‌فرماید: استعمال هر آنچه که به بدن انسان ضرر می‌رساند، حرام است، خواه این ضرر موجب هلاکت فرد شود مانند: نوشیدن سمّ کشنده و نوشیدن دارویی که موجب سقط جنین می‌شود و خواه این ضرر موجب از بین رفتن سلامت جسم و اعتدال مزاج و یا تعطیلی بعضی از حواس ظاهری یا باطنی یا از کار افتادن بعضی از قوای بدن شود.» (روح الله خمینی، تحریر الوسیله، ج2، ص163)
3- رعایت درآمد (تناسب دخل و خرج)
اسلام به مصرف کنندۀ مسلمان سفارش می¬کند که متناسب با درآمد خویش مصرف کند و چنان زندگی کند که با انباشت قرض و بدهی مواجه نشود. در روایتی از حضرت علی (ع) می‌خوانیم که فرمود: «ایاکم و الدین فانه هَمّ باللیل و ذَل بالنهار» (محمد بن حسن حر عاملی، وسایل الشیعه، ج13، ص77) از اینکه خود را مقروض کنید، بپرهیزید که قرض غم و غصه شب و ذلت و حقارت روز است»؛ البته این در صورتی است که درآمد فرد برای تأمین نیازهای زندگی کافی باشد وگرنه می‌تواند به امید گشایشی در آینده قرض و مصرف کند و مطابق تعالیم اسلام، چنانچه توان پرداخت بدهی را نداشته باشد، حاکم اسلامی موظف است از ناحیه زکات و بیت المال مسلمانان، بدهی او را بپردازد.
امام موسی بن جعفر (ع) در این زمینه می‌فرماید: «من طلب الرزق من حله فغلب فلیستقرض علی الله عز و جل و علی رسوله» (حر عاملی، همان، ج13، ص81) کسی که از طریق حلال، دنبال کسب روزی می‌رود و در تنگنا قرار می‌گیرد، بر عهده خدا و رسول خدا استقراض کند.» یعنی خدا و رسول او، او را در پرداخت دین کمک می¬کند.
4- پرهیز از اسراف
یکی دیگر از محدودیتهای اسلام برای مصرف، پرهیز از اسراف و تبذیر است. خداوند متعال در آیاتی از قرآن از اسراف و تبذیر نهی کرده، مسرفان و ریخت و پاش کنندگان را از اهل آتش «وَأَنَّ الْمُسْرِفِينَ هُمْ أَصْحَابُ النَّارِ» (مؤمن، 43) و برادران شیطان می¬شمارد: «إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كَانُوا إِخْوَانَ الشَّيَاطِينِ وَكَانَ الشَّيْطَانُ لِرَبِّهِ كَفُورًا» (اسراء/27) می‎شمارد. امام سجاد (ع) در دعایی از خداوند می‌خواهد که «خدایا! مرا از اسراف و زیاده‌روی بازدار. به بخشش و میانه روی قوام ده. حسن تقدیر را به من بیاموز و به لطف خود مرا از تبذیر نگاه دار.» (صحیفه سجادیه، دعای سی ام)
حضرت آیت الله خامنه¬ای پرهیز از اسراف و تبذیر را یکی از راهکارهای حل مشکل اقتصادی معرفی می¬کند: (کسانی که اهل اسرافند بدانند، این اسراف و زیاده‌روی و ریخت‌و‌پاش که در اسلام این‌همه مذّمت شده است، سرنوشت اقتصاد ملّی را تعیین میکند؛ اگرچنانچه از اسراف و زیاده‌روی و ریخت‌وپاش اموال شخصی، چه آب، چه نان، وسایل تشریفاتی زیادی در مهمانی‌ها، در عقدها، در عروسی‌ها، در بقیّه‌ی ‌مراسم و چه بقیّه‌ی چیزهای دیگر پرهیز بشود، به اقتصاد ملّی کمک می¬کند.) (علی خامنه¬ای، بیانات، 1/1/1392: ر.ک.، سایت: http://farsi.khamenei.ir/
باید دقت کرد که مقصود از اسراف، مصرف بیش از اندازۀ احتیاج و غیر مناسب با وضعیت درآمد و موقعیت اجتماعی شخص است. در روایتی از امیرمؤمنان (ع) می‌خوانیم: «للمسرف ثلاث علامات، یأکل ما لیس له و یلبس ما لیس له و یشتری ما لیس له» (محمد باقر مجلسی، بحارالانوار، ج15، ص303) اسرافکار سه نشانه دارد: طعامی را که مناسب او نیست می‌خورد. لباسی را که مناسب او نیست می‌پوشد و چیزی را که مناسب او نیست خریداری می-کند. مطابق روایات، داشتن خانه بیش از مورد نیاز و حتی پوشیدن لباس معمولی در محل کار که معمولاً آلوده و کثیف است » از موارد اسراف شمرده شده؛ لذا، برای افراد متمکّن و دارای ثروت عدم اصراف و صرفه جویی؛ کم مصرف کردن نیست بلکه صحیح مصرف کردن است. البته چنانکه علمای اسلام گفته‌اند، صدق اسراف از زمانی به زمانی دیگر و از مکانی به مکانی دیگر متفاوت است و برای شناخت آن باید به عرف آن زمان و مکان مراجعه کرد. ((طبرسی، مکارم الاخلاق، ص127)
5- رعایت حقوق جامعه
از نظر اسلام، عامل دیگری که در تنظیم الگوی مصرف مسلمانان نقش دارد، وضعیت رفاهی عموم مردم است. اگر همه مسلمانان از رفاه نسبی و قابل قبولی برخوردار باشند، داشتن زندگی با رفاه، البته پایین‌تر از حد اسراف نه تنها مجاز ، بلکه امری نیکو و پسندیده به شمار می‌رود؛ اما اگر مردم، مشکلات اقتصادی داشته و با فقر مواجه باشند، داشتن زندگی برتر نسبت به آنان مذموم و ناپسند است. در حدیثی، با این مضمون آمده است که «سفیان ثوری در مسجدالحرام راه می رفت و چشمش به امام صادق (ع) افتاد که لباسهای فاخری بر تن دارند. به حضرت نزدیک شد و گفت: ای فرزند رسول خدا! قسم به خدا، نه رسول الله و نه علی و نه هیچ یک از پدرانت مانند این لباس نمی¬پوشیدند! امام صادق (ع) فرمودند که: رسول خدا (ص) در زمان تنگنا و سختی بود و حضرت، متناسب با آن وضعیت از نعمتهای دنیا بهره می‌گرفت؛ اما پس از آن دنیا رو به فراوانی نهاد و سزاوارترین افراد برای استفاده از دنیا نیکان آن هستند. بعد این آیه را تلاوت فرمودند که: ای پیامبر! بگو: چه کسی زینتهای الهی را که برای بندگان خود آفریده و روزیهای پاکیزه را حرام کرده است؟ سپس فرمود: سزاوارترین افراد برای استفاده از نعمتهای خدا ما هستیم...» (محمد یعقوب کلینی، فروع کافی، ج6، ص443) و در کل می‌توان گفت امنیت اقتصادی در تمامی حوزه‌های مذکور بی¬نیازی، رشد و بالندگی و شکوفایی جامعۀ اسلامی را بدنبال داشته و موجب عدم سلطۀ کفار بر مسلمین می‌شود.
عدم سلطۀ کفّار در سایۀ امنیت اقتصادی
«اسلام می‌خواهد که غیر مسلمان بر مسلمان تسلط و نفوذ نداشته باشد: «وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا» (نساء/ 141) و خدا هییچگاه برای کافران بر اهل ایمان راه تسلّط باز نخواهد کرد» این هدف مقدس قرآنی هنگامی میسّر است که ملّت مسلمان در اقتصاد نیازمند نباشد و دستش به طرف غیر مسلمان دراز نباشد و الّا نیازمندی ملازم است با اسارت و بردگی ولو آنکه رسم بردگی در کار نباشد، هر ملّتی که از لحاظ اقتصاد دستش به طرف ملّت دیگر دراز باشد اسیر و برده او است و اعتباری به تعارفهای دیپلماسی معمولی نیست. به قول نهرو: «ملّت مستقل است که جهش اقتصادی داشته باشد.» (مرتضی مطهری، پیشین، ص 21)
امام علی می‌فرمایند: «اجنح الی من شئت و کن « تکن » اسیره» (عبد الواحد تمیمی الآمدی، غررالحکم و درالکلم، ص 387) از هر که خواستی طلب حاجت کن و اسیر او باش. «احسن الی من شئت و کن «تکن» امیره » (عبدالوحد تمیمی، همان ص 270) به هر که خواهی احسان نما، و فرمانروایی او شو. بنابراین، اگر ملّتی کمک خواست و ملّت دیگر کمک داد خواه ناخواه اوّلی برده و دوّمی آقا است. چقدر جهالت و حماقت است که آدمی ارزش سلامت بنیه اقتصادی را درنیابد و نفهمد اقتصاد مستقل یکی از شرایط حیات ملی است. (مرتضی مطهری، همان، ص 21- 22) پس استقلال و امنیت اقتصادی از جمله مسائل مهم است که همواره فقها قدیماً و جدیداً روی آن تأکید داشته و نسبت به آن حساس بوده اند
نتیجه
از مجموع آنچه در بحث مفهوم و قلمرو امنیت اقتصادی گذشت معلوم می‌شود که اسلام و به تبع آن فقها به عنوان حاکمان اصلی در نظام سیاسی اسلام روی امنیت اقتصادی زیاد تکیه کرده است زیرا یکی از مهمترین نیازهای انسانی نیاز اقتصادی است. انسان برای ادامه حیات خود ناگزیر است که به کار و کوشش بپردازد و نیازمندیهای مادی خود را برطرف سازد و حتی فقهای عظام، اسلام اعتقادی بدون اقتصاد و اسلام اقتصادی بدون اخلاق و اسلام عبادی بدون سیاست و اسلام سیاسی بدون ایمان و اعتقاد را مساوی می¬داند با هر یک از مقولات منهای اسلام راستین لذا اقتصاد همواره یکی از مهمترین مسائل حیاتی فردی و اجتماعی انسانها در تمامی اعصار و قرون گذشته بوده، است و خواهد بود. اقتصاد نه تنها در زندگی خصوصی و حیات اجتماعی افراد نقش دارد بلکه به عنوان متغیری برای در نظر گرفتن محتوای حکومتها نیز مطرح می‌باشد، لذا ایدۀ امنیت اقتصادی جایگاه والایی در دستور کار نظامهای سیاسی یافته است و همه آنها تلاش می‌کنند که برای مردم خود امنیت اقتصادی ایجاد کنند.

منابع:
1- قرآن کریم.
2- نهج البلاغه.
3- مطهری، مرتضی، نظری به نظام اقتصادی اسلام، ناشیر: انتشارات صدرا، چاپ اول بهار 1368.
4- مظاهری، حسین، مقایسه ای بین سیستمهای اقتصادی، جلد1، قم: انتشارات: موسسۀ در راه حق، بی تا.
5- نمازی، علی، مستدرک سفینه البحار، بی تا، - نرم افزار، الشّامله
6- احادیث فی الدین، والثقاقه، و الاجتماع، جزء 1، بی نا، بی تا، ر.ک. نرم افزار الشامله.
7- خامنه¬ای، علی، فرهنگ و عرصه فرهنگی، رهنمودها، گرد آوری و تنظیم: مؤسسۀ فرهنگی هنری قدر ولایت، چاپ اول 1388.
8- بهرام اخوان، کاظمی، امنیت در نظام سیاسی اسلام، تهران: انتشارات کانون اندیشه جوان 1385.
9- ماندل، رابرت، چهره متغیر امنیت ملی، تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی 1377.
10- بوزان، باری، مردم، دولت ها و هراس، تهران پژوهشکده و مطالعات راهبردی 1378.
11- صدر، سید محمد باقر، اقتصادما، مترجم، محمد کاظم موسوی، انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرّسین حوزۀ علمیه قم، با همکاری جهاد سازندگی مشهد(خراسان) بی تا
12- کرمی، محمد مهدی و نبی زاده، محمد پورمند، مبانی فقهی اقتصاد اسلامی، تهران: انتشارات (سمت) چاپ اول پائیز 1380
13- موسویان، سید عباس، کلیات نظام اقتصادی اسلام، قم: دارالثقلین، چاپ دوم 1379
14- خمینی، روح الله، المکاسب المحرمه، قم: مطبعه مهر، 1381 ق.
15- انصاری، مرتضی، المکاسب المحرمه، ایران: تبریز، چاپ دوم 1375 ه.ق.
16- ورعی، سید جواد، امام خمینی و احیاء تفکر اسلامی، تهران: مرکز تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)، 1378 ش.
17- حرّ عاملی محمد بن حسن، وسائل الشیعه، چاپ اول، قم، موسسۀ آل البیت (ع) لاحیاء التراث 1411 هجری- قمری- و تهران، کتاب فروشی اسلامیه 1403 قمری.
18- اسحاقی، سید حسین، آزادی در اسلام و غرب، ناشر مرکز پژوهش¬های اسلامی صدا و سیما، چ اول 1384
19- محمودی، محمد باقر، نهج السعاده فی مستدرک نهج البلاغه، نجف: مطبعته الادب، بی¬تا.
20- کلینی، محمد بن یعقوب، اصول کافی، چ 7، ناشر: دارا الاسوه 1424 هجری قمری
21- احسائی، ابن ابی جمهور، عوالی اللّالی، قم: انشارات سیدالشهدا (ع) چاپ 1405 هجری- قمری
22- حکیمی، محمد رضا، الحیاة، تهران: مکتب نشر الثقافه الاسلامیه، الطبعه الخامسه 1408 ه،
23- خمینی، روح الله، تحریرالوسیله، ترجمۀ علی اسلامی، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعۀ مدرّسین حوزۀ علمیۀ، بی تا.
24- مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، چاپ سوم، 1404 هجری- قمری، بیروت: دار احیاء تراث العربی و نیز دار الاضواء، 1413 قمری.

 

 

نظرات (0)

There are no comments posted here yet

نظر خود را اضافه کنید.

  1. Posting comment as a guest. Sign up or login to your account.
0 Characters
پیوست ها (0 / 3)
Share Your Location
عبارت تصویر زیر را بازنویسی کنید. واضح نیست؟
حضرت علی علیه السلام اَلْخَيْرُ لا يَفْنى؛ كار خير هرگز فانى نمى شود. شرح غررالحكم: ج 1، ص 229
  • در سایۀ قرآن و عترت
  • بانگ ادعیه و اذکار ماهها سال به تفصیل ساعات مختلف در طول روز، هفته، ماه، سال
  • ویژه نامه اعمال شب و روز عید قربان
  • اطلاعات جامع و کامل در مورد عید غدیر خم - کلیک کنید
  • اطلاعات راجع به محرم و عاشورا -کلیک کنید
  • عاشورا و مهدویت
  • انواع تصاویر - بیا و بیبین
  • تصاویر زیبا و جذاب
  • عکسهای زیبا و دیدنی
  • اربعین حسینی و دهه آخرصفر
  • تصاویر دیدنی - عید سعید فطر
  • SMS به مناسبت شهادت حضرت فاطمه زهرا (س) ـ
  • اس ام اس های مذهبی ویژه ایام فاطمیه2
  • 13 رجب سالروز مولود کعبه
  • مولو کعبه شهید محراب
  • ماه مبارک رمضان ماه مهمانی خدا
  • روزه در اسلام
  • ماه رمضان ماه بخشش ماه وصال ماه رحمت
  • روز قدس در کلام امام خمینی (ره)
  • مناسبت های ماه ربیع الاول
  • تفصیل مناسبت هایی ماه ربیع الاول
  • ولایت فقیه
  • اعمال ماه های قمری
  • مشرق نیوز+خبرهای تازه
  • تمامی حقوق برای مجمع علمی فرهنگی اجتماعی ارشاد محفوظ است.