ورود به سایت

نظرات

www.healthandworkoutplan.com www.lawinformation.us www.mybusinessplan.us www.stylesbeautytips.com ww...
Make use of a travel agent that provides travel deals for handicapped travelers. Booking plane ticke...
I am sure you see the trend here... Commercial Mortgage Financing can be used in practically any ind...
I am sure you see the trend here... Commercial Mortgage Financing can be used in practically any ind...
I am Saumya Giri a younger and dynamic lady residing in the town of Delhi. I am absolutely dedicated...
السلام علیک یا ابا عبدالله الحسین (ع). کربلا آرزوی ماست خدایا برسان.
به حول و قوه پرودگار و توجه خاص جضرت ولی عصر (عجج) مسجد جامعع، حوزه علمیه و مرکز فرهنگی تحقیقاتی سرور کائنات (ص) واقع در غرب کابل جاده شهید مزاری-سرگ بیست متره -شهرک عرفانی به بار نشسته و به تاریخ 1396/9/15 مراسم افتتاحیه آن برگزار گردیده و هم اکنون تعداد 200 نفر متعلم و 10 نفر استاد در آن مشغول تعلیم و تعلم است.
مراسم افتتاحیه مسجد جامعع، حوزه علمیه و مرکز فرهنگی تحقیقاتی سرور کائنات (ص) واقع در غرب کابل جاده شهید مزاری-سرگ بیست متره -شهرک عرفانی
مسجد و مدرسه محمدیه واقع در- غزنی - شهرگ قلعه امیری
مسجد جامع حضرت زینب (س) واقع در بلدرغان - ولسوالی قره باغ - ولایت غزنی
آثار تشکل ارشاد
زندگی پایزی و زمستانی دوستان همیشه بهاری باد.

بسم الله الرحمن ارحيم

جایگاه اجتهاد در دوره­ای معاصر (با تکیه بر دیدگاه امام خمینی(ره))

محمد هاشم مسعودی

مقدمه

ما مفتخر به پيروي از مكتبي هستيم كه يكي از خصيصه ها و ويژگيهاي بارز و بنيادي آن عبارت است از جهاد و اجتهاد، علما و بزرگان ما با تلاشها، مجاهدات، مطالعات و زحمات خستگي ناپذيرشان همواره سعي كرده اند زمينه را براي حاكميّت قوانين اسلام و بسط قوانين و معارف الهي در جهان مهيّا نمايند[1] و با فهم دقيق و عميق از اسلام، قرآن، و سنّت پيامبر(ص) و أئمة هدي(ع)، پاسخهاي دقيق، عميق و متين براي پرسشهاي نو در زمينه هاي مختلف بيابند. مخصوصاً امروزه كه در پرتو انفاس قدسیۀ احیاگر اسلام ناب محمدی(ص) حضرت امام خمینی(ره)، خورشید عالمتاب اسلام طلوع مجدد نموده و اندیشه و تئوری حکومت اسلامی به واقع گرائیده است، بحث از اجتهاد دینی و اهمّیت آن بیش از پیش در محافل علمی، سیاسی و اجتماعی به صورت جدی تر و عمیق تر مطرح می­گردد چرا که جوامع بشري رشدي شتابنده به خود گرفته است و هر روز در گسترة وسيعي در دو مقولة نظري و عملي، نيازها و نظرها عرضه مي­گردد لذا فتح باب اجتهاد به منظور پاسخگويي به مسائل نو و عرضة نظامي متناسب با فطرت بشر و جامعه بر اساس ارزشهاي الهي و به عبارت ديگر عرضة آئين زندگي براساس محتواي دين، از اهميّت ويژه­ای مي­تواند برخوردار باشد .

 

نوشته­ي حاضر به مناسبت بیست و یکمین سالگرد ارتحال ملکوتی امام خمینی(ره)، آن ابر پارسای مقتدر و آن فقیه شجاع و با بصیرت، تحت عنوان «اجتهاد در دورۀ معاصر(با تکیه بر دیدگاه امام خمینی)»،  تدوين گرديده است که به حول و قوّۀ الهی طی چند شماره تقدیم خوانندگان محترم نشریۀ ارشاد خواهد شد.

 براي بررسي موضوع فوق ابتدا لازم است به شناسائي دقيق اصل سيستم اجتهاد در حوزه هاي علوم ديني بپردازيم. براي اين منظور ناگزيريم از طرح يكسري مباحث مقدّماتي كه به ترتيب ذيل تقديم مي­گردد .

تعريف لغوي «واژة اجتهاد»:

اجتهاد در لغت از صيغة «جُهد» به ضمّ جيم به معناي نيرو و يا «جَهد» به فتح جيم به معناي مشقّت گرفته شده است . «ج. ه. د» عبارت است از به كارگيري تلاش در انجام كار، از اينرو اجتهاد در سخنان لغت شناسان به معناي به كار گيري تلاش و كوشش در حد توان براي انجام كاري آمده است.[2] قريبي به همين تعريف را در كتابهاي ديگر از قبيل قاموس اللغه، صحاح اللغه، نهايه اللغه و مفردات راغب مي­بينيم . 

 تعريف اصطلاحي اجتهاد : 

 با يك نگاه گذرا به كتابهاي اصول كه در زمانهاي متفاوتي تأليف گرديده است، به تعريفهاي متفاوت و گوناگوني از اجتهاد برمي­خوريم كه ذيلاً به پارة از آنها اشاره مي­گردد .

 1 -  علامه حلّي(ره) مي­فرمايد:«استفراغ الوسع من الفقيه لتحصيل الظن بحكم شرعي[3]»، «به كار گرفتن نهايت تلاش و كوشش از سوي فقيه براي به دست آوردن ظنّ به حكم شرعي»

2 -  تقريباً نظير همين تعريف را مرحوم ملا محمد كاظم آخوند خراساني، ونيز آمدي و حاجبي(دوتن از بزرگان اهل سنّت) دارند عبارت مرحوم آخوند چنين است :«الاجتهاد هواستفراغ الوسع  في تحصيل الحجّه علي الحكم شرعيّ[4]»، اجتهاد به معناي به كارگيري توان و نيرو براي به دست آوردن دليل و حجت بر احكام شرعي مي­باشد.

نقد تعاریف فوق:

ظاهراً هردو تعریف فوق مواجه با اشکال می­باشد، اشکال تعریف اول این است که جامع و مانع نیست، عدم مانعیّت آن به این دلیل که اگر غیر مجتهد هم در یک موردی خاص به تلاش وسیع و گسترده دست بزند، می تواند ظنّ به حکم شرعی پیداکند در حالیکه این فرد مجتهد مصطلح نیست. و جامع نبودن آن به این دلیل است که در بعضی موارد یک مجتهد به رغم تمام تلاشی که صورت می­دهد به حکم شرعی دست نمی­یابد و در اینصورت تکلیف و وظائف عملی مکلفین را مشخّص و اعلام می­کند ولی این تعریف متعرّض این قسمت نگردیده است در حالیکه تعیین تکلیف در صورت عدم کشف حکم شرعی، وظیفۀ مهمّ برای مجتهد محسوب می­شود و بلکه می­توان گفت که بخش عمده و قابل توجهی از وظائف مجتهد را تعیین تکلیف عملی مکلف در صورت مذکور تشکیل می­دهد

3-  امام خمينى مي­فرمايد:

«تحصيل الحكم الشرعى المستنبط بالطرق المتعارفة لدى اصحاب الفن او تحصيل العذر كذلك[5]» به دست آوردن حكم شرعى از راههاى متعارف، يا به دست آوردن عذر شرعى.

4 -  امام محمد غزّالي مي­گويد : «بذل المجتهد وسعه في طلب العلم بالاحكام الشرعيه[6]» به كارگيري مجتهد توان و سعي و كوشش خودرا در راه به دست آوردن علم به احكام شرعيه.

5 -  بعضي از اصوليون متأخر اينگونه اجتهاد را تعريف كرده اند  :«استفراغ الوسع في تحصيل الحجه القطعيه بالوظيفه من الواقعيه والظاهريه» يعني به كارگيري و انجام دادن سعي و كوشش در حدّ توان در راه به دست آوردن حجت قطعي براي وظيفة واقعي و ظاهري.[7]

6 -  علامه طباطبائي(ره) فرموده اند:«مراد از اجتهاد اينست كه مكلّف مقدمات عقلائي را ترتيب دهد كه اورا به علم به تكليفي كه متوجه اوست برساند . [8]»

7 -  علامة شهيد مرتضي مطهّري مي­فرمايد:«اجتهاد به طور سربسته به معناي صاحب نظر شدن در امر دين است، ولي صاحب نظر بودن و اعمال نظر كردن در امور ديني به نظر ما كه شيعه هستيم دوگونه است؛ مشروع و ممنوع،... ممنوع آنست كه مجتهد حكمي را كه در كتاب و سنّت نيست با فكر خودش و رأي خودش وضع كند، اين را در اصطلاح «اجتهاد به رأي» مي­گويند. اين اجتهاد از نظر شيعه ممنوع است. ... و معناي صحيح اجتهاد يعني به كار بردن تدبّر و تعقّل در فهم ادلْة شرعيه، كه البته احتياج دارد به يك رشته علوم كه مقدمة شايستگي و استعداد و تعقّل و تدبّر صحيح و عالمانه مي­باشد.[9] »

به نظر مي­رسد كه با توجه به تمامي تعريفهاي ارائه شده در مورد اجتهاد، بتوان قدري مشتركي براي آن در نظر گرفت و آن اينكه : اجتهاد عبارت است از تلاش و كوشش فراوان در به دست آوردن دليل و حجت بر احكام شرعي . مى توان با استفاده از اين تعاريف، اجتهاد سالم را با اين خصايص معرفى كرد:

1. تلاش فكرى گسترده اى كه بيش از آن مقدور نيست؛

2. غور و بررسى در تمامى ادله؛

3. استفاده از روش هاى متعارف در استنباط.

بر اين اساس، هرگاه اجتهاد يكى از اين سه شرط را دارا نباشد، معلوم می­شود از جايگاه خود خارج و گرفتار آفت گردیده است.  

 اهم وظائف و مسؤليّتهاي علماي امت، اجتهاد است.[10] اجتهاد عامل پويايي فرهنگ شيعه و راز ماندگاري، گسترش و تعميق علوم ديني در اسلام است. اجتهاد يكي از معجزات اسلام است[11]. «از خصوصيات اسلام است كه اموري را كه بر حسب احتياج زمان تغيير مي­كند، به حاجتهاي ثابت وصل بكند، يعني هرحاجت متغيّري را به يك حاجت ثابت مرتبط مي­كند. فقط مجتهد و فقيه ديني مي­خواهد كه اين ارتباط را كشف بكند و آنوقت دستور اسلام را در اين دو زمينه بيان كند اين همان قوة محرّكة اسلام است كه به نام اجتهاد شناخته مي­شود.[12]»  

سیر تاریخی واژۀ اجتهاد

آیاتی که در مکه بر پیامبر اکرم(ص) نازل گردیده و به گفتۀ مفسّرین تقریباً دوسوم از قرآن کریم را در برمی­گیرد، بیشتر در باب اصول اعتقادی و پایه های عقیدتی اسلام است؛ مانند دعوت به توحید، ایمان به خداوند، پیامبراکرم(ص)، روز قیامت، بهشت، دوزخ و داستانها و تاریخ امّت ها و پیامبران پیشین و ... و مسائلی از این دست که نیازمند به اجتهاد با آن مفهوم اصطلاحی خاص که ارائه شد، نیست. پس طبعاً واژۀ اجتهاد در زمانیکه پیامبر اکرم(ص) هنوز در مکه تشریف داشته اند، نمی­توانسته کاربرد داشته باشد .

اجتهاد در زمان پیامبر اکرم(ص) در مدینه:

  پس از هجرت حضرت به مدینه زمینۀ مناسب برای شریعت به وجود آمد آیاتی در زمینۀ احکام الهی و فرائض دینی، بر آن حضرت نازل شد که بیانگر اصول همۀ احکام اجتهادی و قوانین و قواعد کلی استنباط شرعی در همۀ زمینه ها اعم از عبادات، معاملات، سیاسیات، مسائل قضائی، حکومتی و ... ، می­باشد که این اصول مبادی اجتهاد را تشکیل می­دهند و مجتهد تنها با این اصول می­تواند احکام مسائل فرعی، تازه و نوپیدا را استنباط نماید اما با اینحال از آنجا که شخص بنیاگذار اسلام و تشریع کنندۀ احکام اسلامی یعنی وجود مقدس حضرت رسول (ص) در میان مردم حضور داشتند، بازهم نیاز چندانی به اجتهاد وجود نداشته و طبعاً در این دوره نیز برای واژۀ اجتهاد نمی­توان کاربردی را در نظر گرفت زیرا مردم شخصاً و بدون واسطه به پیامبر اکرم(ص) مراجعه نموده و احکام و مسائل خویش را از آن حضرت می­پرسیدند. علاوه بر آن حجم مسائل مبتلی به برای مسلمانان بسیار محدود بوده لذا زمینه های تازه برای تعلیل و تبیین احکام اجتهادی وجود نداشته است.

البته این امر را نباید نادیده گرفت که اصل اجتهاد و به عبارت دیگر رگه های آغازین اجتهاد به همان معنایی که تا اینجا گفته آمدیم یعنی قدرت و توان بر عملیات استنباط و وسیلۀ شناخت احکام از راه منابع معتبر شرعی در زمان تشریع و شخص پیامبر اکرم(ص)، وجود داشته است گرچه اثری از اصطلاحات خاصی که دانشمندان اصولی بعدها در آن منظور کرده اند، در این نوع اجتهاد وجود نداشته است. در همینجا مناسب است به نوع دیگری از اجتهاد که علمای اهل سنت بدان معتقد و پایبند هستند اشاره نمائیم.

مفهوم اجتهاد نزد آنها عبارت است از تلاش و کوشش مجتهد از راه رأی و تفکر شخصی برای شناخت احکام در مواردی که دارای نصّ خاص از جانب شارع نیست. اجتهاد به این معنا در بینش علمای اصولی اهل سنت، خود عامل و منشأ تشریع حکم است در کنار قرآن و سنّت ! چنین اجتهادی در دورۀ تشریع و صدر اسلام وجود نداشته و پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) پدید آمده است [13]. و اصلاً می­توان گفت با وجود شخص پیامبر (ص) در میان مردم و عدم پیچیدگی و گستردگی مسائل و ... دلیلی بر وجود چنین اجتهادی باقی نمی­ماند.

اجتهاد در دورۀ امامان(ع)

دوران حضور أئمه(ع)، خود امتداد عصر پیامبر(ص) و ادامۀ عصر حاکمیّت نصوص بر احکام شرعی است، شیعیان به دلیل دسترسی به امامان خود یا فقهایی که از سوی آنها منصوب شده بود، نیاز چندانی به اجتهاد احکام شرعی نداشته اند اما با اینحال روایات و احادیث وارده از سوی آنها مخصوصاً امام صادق(ع)؛ مبین تشویق و ترغیب شیعیان است به امر اجتهاد[14]، به عنوان مثال امام صادق(ع) فرموده اند: «علینا القاء الاصول و علیکم التفریع[15]» ما اصول را برشما بیان می­نمائیم اما استخراج فروعات از اصول و تطبیق آن برموارد، کار شماست و برعهدۀ شما می­باشد. یا امام باقر(ع) به ابان بن تغلب می­فرمایند: «در مسجد مدینه بنشین و برای مردم فتوی بده که من دوست دارم در میان شیعه کسانی همانند تو دیده شوند.[16]»

ممکن است گفته شود: در مقابل روایاتی هم وجود دارد که حاکی از مذمّت اجتهاد است، در پاسخ خواهیم گفت: علما این گونه احادیث را حمل کرده اند بر اجتهاد به معنا و مفهومی که نزد علمای اهل سنت معتبر و معهود است یعنی اجتهاد به معنای تلاش و کوشش از طریق رأی و تفکر شخصی به منظور شناخت احکام در مواردی که نصّی در دسترس نیست[17]. مطلبی دیگری که حایز اهمیّت است و نباید از نظر دور بماند آنست که واژۀ اجتهاد در عرف آن زمان نزد امامیه، به دلیل آمیختگی آن با رأی ، تأویل، قیاس و ...، کاربردی مثبتی نداشته و ناپسند بوده است لذا به جای آن از واژه های «تفقّه»، «معرفت»، «تفریع»، «استنباط» و دیگر واژه های متناسب با فقه امامیه استفاده می­شده است. اما پس از غیبت صغری با ظهور نظریه پردازانی چون ابن جنید ، ابن ابی عقیل، شیخ مفید، سید مرتضی و ... به تدریج زمینه برای استفاده از واژۀ اجتهاد در محیط فقه امامیه فراهم گردید و از این به بعد بود که محققان و فقیهان دوره های بعدی، به سهولت و آسانی برای بیان استنباط از لغت«اجتهاد» بهره گرفتند[18] .

 

اجتهاد و تفقّه در دین:                

تفقّه و اجتهاد دینی اصل برگرفته از قرآن است در قرآن کریم چنین آمده است: «و ما کان المؤمنون لینفروا کافّۀً فلو لا نفر من کلّ فرقۀ منهم طائفۀ لیتفقهوا فی الدین ولیُنذروا قومهم إذا رجعوا إلیهم لعلّهم یحذرون[19]» و شایسته نیست که مؤمنین همگی برای جهاد کوچ کنند. پس چرا از هرفرقۀ از آنان دسته­ای کوچ نمی­کنند تا در دین آگاهی پیدا کنند و قوم خود را ، وقتی به سوی آنان بازگشتند، بیم دهند، باشد که آنان از (کیفر الهی) بترسند. یاد آوری این مطلب نیز لازم به نظر می­رسد که «تفقّه» غیر از«علم» است هر نوع دانستنی را علم می­گویند اما تفقّه در موردی اطلاق می­شود که انسان، دانش عمیقی پیدا کند. راغب در مفردات می­نویسد: «التفقه هو التوسّّل بعلم ظاهر الی علم باطن[20]» تفقه این است که انسان از ظاهر باطن را کشف کند، از پوست مغز را دریابد. بنابراین معنای تفقه در دین آنست که انسان نسبت به معارف و احکام و دستورهای دین، معرفت عمیق پیداکند و به شناخت سطحی دین اکتفا نکند؛ و در شناخت دین (که هم روح دارد و هم تن) به شناخت تن کفایت نکند. اجتهاد پذیری یا تفقّه پذیری دین اسلام فرع بر اینست که یک عمقی در دستورات آن وجود داشته باشد که بانیروی تفقه و اجتهاد بتوان آنها را درک کرد و فهمید . مثلاً اینکه گفته شده: نماز جماعت ثواب بسیار زیادی دارد، به خاطر آنست که مؤمنین به هم نزدیکتر و مهربانتر شده و در بر آوردن نیازها و حاجتهای یکدیگر کوشاتر باشند، یعنی نماز را به جماعت خواندن، پوسته­ای است که در آن مغزی نهفته است و مغز آن «عواطف اجتماعی» و «علاقه مند بودن به سرنوشت دیگران» است.

مثال دیگر؛ در قرآن دستوری داریم مبنی بر اینکه «وأعِدّوا لهم مااستطعتم من قوّه و من رباط الخیل ترهبون به عدّو الله و عدوّکم و...[21]» بر اساس این آیۀ شریفه، اسلام به جامعۀ اسلامی دستور می­دهد که در مقابل دشمن، آنچه در توان دارید به کار گیرید تا ترس و رعب در دل دشمنان قرارگیرد. آنچه در اسلام اصالت دارد و به عنوان حکم ثابت محسوب می­شود، «نیرومند بودن مسلمانان» است اما شکل اجرائی نیرومندی (وأعدوا...) همان سبق و رمایه در اسلام است که بنابراقتضای هر زمانی تغییر می­کند بنابر این فقط اسب دوانی و تیر اندازی اصالت ندارد بلکه شکل اجرایی(وأعِدّوا ...) می­باشد و در این زمان شکل اجرایی این امر در قالبهای همچون تانک سواری، آموزش سلاحهای جدید، ساخت سلاحهای جدید، دسترسی به فنّ آوریهای مهم علمی و تجربی و ...، تبارز پیدا می­کند پس اینها باید مورد نظر قرار گیرد و این در واقع همان تفقّه در دین است که انسان منظور و مقصود واقعی را دریابد.

آن چیزیکه تفقه و اجتها باید روی آن صورت گیرد، قرآن و سنّت و اجماع و عقل است. اجتهاد یا تفقه در دورۀ خاتمیّت وظیفۀ بسیار حسّاس و اساسی را بر عهده دارد و در واقع می­توان گفت: جاوید ماندن اسلام فقط در پرتو اجتهاد سالم و سازنده ممکن است، علمای برجسته و متعهّد اسلام در دوره های درخشان تمدّن اسلامی ثابت کردند که منابع اسلامی اگر به درستی و نیکوئی تشخیص داده شود و مقرون به حسن استنباط باشد قادر است با یک اجتماع متحوّل و متکامل پیش برود و آن را راهنمایی کند، و نیز ثابت کردند که حقوق اسلامی زنده است و قابلیت آنرا دارد تا با مقتضیات ناشی از پیشرفت زمان هماهنگی کندو به احتیاجات هر عصری پاسخ گوید بنابراین اجتهاد و تفقّه در دین به معنا و مفهوم واقعی عبارت است از «تخصص و کارشناسی فنی در مسائل اسلامی» که این امر به عهدۀ علما و متخصصین دین است . بدین جهت، دین نیاز به کارشناس دارد خصوصاً دین اسلام از آن جهت که دین خاتم است؛ علما و دانشمندان رکن بزرگی در آن به شمار می­روند تا دین از دستبرد دیگران به خصوص افراد جاهل و مغرض در امان بماند[22].      

 

ادامه دارد

 

پی­نوشتها:

 



[1]-  البته ناگفته پيداست كه شكل و شمائل كار و موضعگيريهاي مراجع بزرگوار تشيّع به تناسب زمان ومكان، شرائط و اوضاع سياسي و اجتماعي و درك و استنباط آنها از شرائط موجود، متفاوت بوده هروقت مردم را در حدّي مطلوبي از آمادگي مي­ديدند و احساس مي­كردند كه  حركت و اقدام آنها عقيم نمانده و مضرّاتي را براي اصل مكتب و پيروانش به دنبال ندارد، محور و اساس حركتهاي سياسي و مردمي قرار مي گرفته اند و الا مساعي خودرا در جهت حفظ حوزه هاي علميه  و پرورش شاگردان و گسترش فرهنگ و معارف شيعه، سوق داده اند .  امام خميني از اين تلاشهاي خستگي ناپذير به عنوان «جهاد في سبيل الله» نام مي­برند و ميفرمايند: «اگر فقهاء عزيز  نبودند، معلوم نبود امروز چه علومي را به عنوان علوم قرآن و اسلام و اهلبيت(ع) به خورد توده ها داده بودند جمع آوري و نگهداري علوم قرآن و آثار احاديث پيامبر بزرگوار اسلام(ص) و سنّت و  سيره  معصومين(ع)  و ثبت و تبويب و تنقيح آنان در شرائطي كه امكانات بسيار كم بوده است و سلاطين و ستمگران در محو آثار رسالت ، همة امكانات خودرا به كار گرفتند، كار آساني نبوده است كه بحمدالله امروز نتيجة آن زحمات را در آثار و كتب با بركتي ، همچون كتب اربعه و كتابهاي ديگر متقدمين و متأخرين از فقه و فلسفه، رياضيات، نجوم، اصول، كلام، حديث و رجال، تفسير و ادب و عرفان و لغت و تمامي رشته هاي متنوع علوم مشاهده مي­كنيم. اگر ما نام اين همه زحمت و مرارت را جهاد في سبيل الله نگذاريم، چه بايد بگذاريم ؟ .» (صحيفة نور، ج21، ص89 ) 

[2]-  سعید الخوری الشرتونی اللبنانی، اقرب الموارد،  ایران، قم، کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی، 1403، ج1، ص145 ؛ و نیز محمد ابن منظور مصری، لسان العرب، ایران، قم، 1405، ج3، ص133، مادۀ جهد 

 

[3] -  علامه حلی، مبادی الوصول الی علم الاصول، مرکز النشر- مکتب الاعلام الاسلامی، 1404، ص240  

[4]-  آخوند خراساني، كفايه الاصول، مؤسسة النشر الاسلامي،1418 ،ج2، ص528 ؛  سيد ابوالقاسم،خوئي، مصباح الاصول، قم، الغدير، 1408 ، ص434

[5]-  امام خمینی، رسالۀ«اجتهاد و تقلید»، مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام،1418 ، ص71

[6]- المستصفي من علم الاصول، ج2 ، ص350

[7]-  دائره المعارف تشيع، ج1، صص474 -473

[8]-  محمد حسين، طباطبائي، حاشيه الكفايه، تهران:بنياد علمي و فكري علامه طبطبائي، بي تا، ص301

[9]-   مرتضي ، مطهّري، مجموعة آثار، تهران: صدرا، 1378 ، ج20 ، صص164 -167

[10]-  مرتضي، مطهري،روحانيّت، قم: دفتر تبليغات اسلامي، 1370، ص66

[11]-  مرتضي ، مطهّري، اسلام و مقتضيات زمان، تهران: صدرا، 1368، ص241 

[12]- همان، ص239 ؛ و نيز مجموعة آثار، ج 21 ، ص163

[13]-  محمد ابراهیم، جناتی، ادوار اجتهاد، صص49 -42

[14]-  مرحوم علامه کاشف الغطاء نیز در کتاب «اصل الشیعه و اصولها» صص237 233 ،  باب اجتهاد به معنای مذکور را در دوران أئمه(ع)،  مفتوح دانسته می­فرمایند: مانعی برای آن موجود نبوده و مقتضی برای آن موجود بوده است .  

[15]-  وسائل الشیعه، کتاب القضاء، باب 6 ، حدیث 51 و 52

[16]-  شیخ عباس، قمی، سفینه البحار و مدینه الحکم و الآثار، دار المرتضی، بیروت، بی تا، ج 1، ص 8

[17]-  سید محمد باقر، صدر، دروس فی علم الاصول، الحلقه الاولی، قم، انتشارات اسماعیلیان، 1408، چ دوم، ج1، صص63-55

[18]-  دائره المعارف تشیع، ج1 ، مقالۀ اجتهاد، ص 473 به بعد

[19]- التوبه/122

[20]-  راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن الکریم، انتشارات ذوی القربی، 1382، ص642

[21]-  الانفال/ 60

[22]-  شهید مرتضی، مطهّری، مجموع آثار، ج21، صص166-155 

نظر خود را اضافه کنید.

Post comment as a guest

0

کاربرانی که در این گفتگو شرکت کرده اند

بارگذاری نظرات قدیمی تر

حدیث اخلاقی

امام حسن (سلام الله علیه) : مَن عَرَفَ اللَّهَ أحَبَّهُ. هر كس خدا را بشناسد، دوستش بدارد. دوستی در قرآن وحدیث: ص414 – ح 963

لینکستان

همراه با قرآن و عترت

  • در سایۀ قرآن و عترت
  • بانگ ادعیه و اذکار ماهها سال به تفصیل ساعات مختلف در طول روز، هفته، ماه، سال
  • ویژه نامه اعمال شب و روز عید قربان
  • اطلاعات جامع و کامل در مورد عید غدیر خم - کلیک کنید
  • اطلاعات راجع به محرم و عاشورا -کلیک کنید
  • عاشورا و مهدویت
  • انواع تصاویر - بیا و بیبین
  • تصاویر زیبا و جذاب
  • عکسهای زیبا و دیدنی
  • اربعین حسینی و دهه آخرصفر
  • تصاویر دیدنی - عید سعید فطر
  • SMS به مناسبت شهادت حضرت فاطمه زهرا (س) ـ
  • اس ام اس های مذهبی ویژه ایام فاطمیه2
  • 13 رجب سالروز مولود کعبه
  • مولو کعبه شهید محراب
  • ماه مبارک رمضان ماه مهمانی خدا
  • روزه در اسلام
  • ماه رمضان ماه بخشش ماه وصال ماه رحمت
  • روز قدس در کلام امام خمینی (ره)
  • مناسبت های ماه ربیع الاول
  • تفصیل مناسبت هایی ماه ربیع الاول
  • ولایت فقیه
  • اعمال ماه های قمری
  • مشرق نیوز+خبرهای تازه
  • آمار بازدیدکنندگان

    امروز577
    دیروز1709
    این هفته5364
    این ماه31495
    کل بازدیدها502331

    آی پی شما: 54.205.211.87
    Powered by CoalaWeb

    تمامی حقوق برای مجمع علمی فرهنگی اجتماعی ارشاد محفوظ است.